Xã hội càng phát triển, điều kiện sống của con người càng được cải thiện thì quan niệm về tuổi già cũng dần thay đổi. Người cao tuổi hôm nay không chỉ cần được chăm sóc, phụng dưỡng, có cơm ăn, thuốc uống, có con cháu sum vầy, mà còn có những nhu cầu rất riêng về tinh thần, tình cảm, sự đồng hành và hạnh phúc cá nhân. Vì thế, đã đến lúc cần buông bỏ những định kiến cũ để tôn trọng hơn quyền được yêu, được lựa chọn và được hạnh phúc của người cao tuổi. Đi bước nữa không phải là điều đáng chê trách, càng không phải là sự lệch chuẩn trong đạo đức gia đình. Đó có thể là một lựa chọn chính đáng, cần được xã hội nhìn nhận bằng thái độ nhân văn, cởi mở và bao dung hơn.
- Tình yêu tuổi già và những định kiến chưa dễ vượt qua
Cùng với những tiến bộ của y học, tuổi thọ trung bình ngày càng được cải thiện, chất lượng cuộc sống được nâng lên, phần đời sau tuổi nghỉ hưu của người cao tuổi cũng dài hơn trước rất nhiều. Tuy nhiên, trong đời sống gia đình, không phải cuộc hôn nhân của người cao tuổi nào cũng viên mãn, đi trọn đến cuối đời, không phải cặp đôi nào cũng có thể sống bên nhau đến lúc “đầu bạc răng long”. Có người cao tuổi mất vợ, có người mất chồng khi vẫn còn khá khỏe mạnh, tỉnh táo và còn nhiều năm tháng phía trước. Có người sống giữa con cháu nhưng vẫn thiếu một nửa, thiếu một người bạn đời để tâm sự, sẻ chia những điều riêng tư mà con cháu, dù yêu thương đến đâu, cũng khó có thể thay thế.
Trong hoàn cảnh ấy, có thêm một người “tri âm”, “tri kỷ”, một “ý trung nhân” hau người bạn già, để yêu thương, để đồng hành, nương tựa, chăm sóc nhau khi trái gió trở trời, động viên nhau trong những ngày buồn vui, là một nhu cầu rất tự nhiên và chính đáng. Sự hiện diện của một người bạn đời muộn có thể giúp người cao tuổi thêm sinh lực, trí lực, thêm tinh thần lạc quan để sống vui, sống khỏe, tiếp tục gắn bó với gia đình và, khi điều kiện cho phép, vẫn tham gia, đóng góp cho xã hội.
Từ những năm 2000, nhà biên kịch Lê Chí Trung đã công bố tác phẩm chính kịch “Người yêu của cha tôi”, sau này được sân khấu kịch Hồng Vân dựng lại với tên “Mẹ và người tình” đã đưa ra nhiều thông điệp gây tranh cãi về hôn nhân của người cao tuổi.
Vở kịch kể về một người cha nhiều năm “gà trống nuôi con”. Đến khi các con đã trưởng thành, ông muốn tái hôn để có một người bầu bạn lúc tuổi già. Nhưng mong muốn giản dị ấy nhiều lần bị các con phản đối, thậm chí tìm mọi cách ngăn cản, phá vỡ tình cảm của ông. Chỉ đến khi ông mất, những người con mới nhận ra rằng, vì những định kiến bị ngộ nhận thành đạo đức, chính họ đã ứng xử khắc nghiệt với cha mình, khiến ông không thể với tới một chút hạnh phúc riêng tư, nhỏ nhoi nhưng đáng được tôn trọng ở cuối đời.
Câu chuyện sân khấu ấy đường như xuất phát từ thực tiễn cuộc sống, mang năng suy tư của người cao tuổi và nó vẫn là vấn đề nóng được tranh luận. Nhiều người vẫn mặc nhiên cho rằng khi đã già, nhất là khi đã ở vị trí ông, bà, cha, mẹ, con người không còn phù hợp với tình yêu nam nữ. Nếu góa vợ, góa chồng thì chỉ cần sống trọn đời như vậy, vui với con cháu, được con cháu hiếu kính, phụng dưỡng đầy đủ là đủ. Còn chuyện yêu, thương, nhớ, muốn có một người bạn đời bên cạnh lại dễ bị nhìn như điều “không nên”, “không đẹp”, “không còn phù hợp”.
Tiu nhiên, tuổi già không làm con người thôi khát khao được yêu thương, sẻ chia và nương tựa trong những quan hệ đôi lứa hay vợ chồng. Một xã hội nhân văn không nên để những định kiến cũ biến những năm tháng xế chiều thành quãng đời chỉ còn bổn phận, mà cần thừa nhận quyền được có hạnh phúc riêng, được yêu thương và được sống trọn vẹn đời sống tình cảm của người cao tuổi.
Khi một người cao tuổi biết yêu hoặc muốn có một người bạn đời bên cạnh, điều họ phải đối diện nhiều khi không phải là tuổi tác, mà là những ánh mắt xung quanh từ gia đình đến xã hội. Đằng sau vài lời chê bai bột phát như “già rồi còn yêu đương”, “con cháu đầy đủ rồi còn cần gì nữa”, “cưới xin tuổi ấy không đẹp mặt gia đình” là cả một tầng những định kiến đã bén rễ lâu đời. Xã hội vẫn quen nhìn người cao tuổi như biểu tượng đạo đức của gia đình hơn là những con người có nhu cầu, đời sống riêng và quyền được mưu cầu hạnh phúc.
Chính vì vậy, nhiều người cao tuổi có thể buồn, có thể nhớ, có thể muốn chung sống cùng một người khác để cùng đi qua những ngày còn lại, nhưng lại ngại nói ra và không dám vượt qua vì sợ con cháu chê cười, họ hàng dị nghị, xã hội đánh giá. Cái “vai diễn” ông bà, cha mẹ càng lớn, đời sống riêng tư của họ càng dễ bị thu hẹp. Và đôi khi, điều làm tuổi già cô đơn không phải chỉ là mất đi người bạn đời cũ, mà là phải sống khép kín với “nỗi lòng mình”, không còn được phép mong muốn có thêm một người bạn đời mới ngay từ trong suy nghĩ.
Tục ngữ Việt Nam có câu phổ biến là: “Con chăm cha không bằng bà chăm ông”. Câu nói ấy không phủ nhận tình yêu thương, sự hiếu thảo của con cháu, mà nhấn mạnh một chân lý rất thật: mỗi quan hệ trong gia đình đều có vai trò riêng, giới hạn riêng và chiều sâu riêng. Con cháu có thể chăm lo, phụng dưỡng, kính trọng ông bà, cha mẹ, nhưng không thể thay thế cho các mối quan hệ nam nữ và tình nghĩa vợ chồng.
Có những câu chuyện người già chỉ muốn nói với người bạn tâm giao, khác giới cùng thế hệ. Có những nỗi buồn chỉ người từng đi qua mất mát tương tự mới thật sự hiểu. Có những chăm sóc rất nhỏ trong đời sống hằng ngày, từ chén nước, viên thuốc, chiếc áo ấm, lời nhắc đi ngủ sớm, lại mang một ý nghĩa tình cảm rất khác khi đến từ một người bạn đời già.
Bởi vậy, khi một người cao tuổi mong muốn có thêm người “chung chăn, chung gối”, bầu bạn khuya sớm, điều đó không nên bị nhìn như sự thiếu thốn tình thương gia đình mà là sự phát sinh tự nhiên từ nhu cầu tâm lý, tình cảm trong đời sống riêng tư. Tuổi già, sau tất cả những mất mát và từng trải, ngợt bùi, đắng cay với cuộc đời vẫn cần có thêm một nửa của mình cho mỗi ngày bớt lạnh, bớt dài và bớt cô đơn.
Những định kiến với tình yêu tuổi già đã và đang không chỉ làm nghèo đi đời sống tinh thần, tình cảm của người cao tuổi, mà còn khiến họ phải đau khổ, cất giấu những mong muốn rất con người của mình sau vẻ ngoài an phận. Khi xã hội nhân danh đạo đức để dè bỉu, ngăn cản hoặc cấm đoán tình yêu của người già, điều cần hỏi lại là: thứ đạo đức ấy đang bảo vệ ai, nếu người được bảo vệ lại chính là người chịu nhiều cô đơn và thiệt thòi nhất?
- Tuổi nào cũng có quyền yêu, quyền được hạnh phúc
Trước khi bàn về vấn đề chung sống như vợ chồng hay tái hôn ở người cao tuổi, cần thấu hiểu rằng người cao tuổi không chỉ hiện diện trong gia đình với vai trò “ông”, “bà”, “cha”, “mẹ” mà cũng là những con người cụ thể, có ký ức, có đời sống nội tâm, có mong muốn riêng và có quyền lựa chọn hạnh phúc của mình. Cả khoa học lẫn văn chương, nghệ thuật đều cho thấy, tuổi tác chưa bao giờ làm mất đi nhu cầu yêu và được yêu của con người. Trái lại, càng về già, khi sức khỏe giảm dần, bạn bè thưa vắng, người thân mỗi người một guồng quay riêng, nhu cầu song hành cùng người bạn đời chia sẻ buồn, vui, chăm sóc và nương tựa nhau ở người cao tuổi lại càng trở nên hiện hữu rõ nét.
Tình yêu của người cao tuổi có thể không giống tình yêu của tuổi trẻ. Với tuổi trẻ, tình yêu thường sôi nổi, lãng mạn, đôi khi bồng bột và nhiều khát vọng chiếm lĩnh. Tình yêu tuổi già có thể lại chậm hơn, sâu hơn, kín đáo hơn, được lắng đọng qua rất nhiều cảm xúc, trải nghiệm đời sống. Sau những thành công và thất bại, được và mất, vui buồn, sum họp và chia ly, điều người cao tuổi cần ở tình yêu nhiều khi giản đơn đến kỳ lạ.
Đó không phải là những lời hứa lớn lao, cũng không phải danh vọng hay tiền tài dùng để tô điểm cho tình yêu, mà là những cử chỉ rất nhỏ nhưng đủ làm ấm lại đời sống: một bông hoa đặt bên bàn, một chén trà nóng, một lời nhắc nhau uống thuốc, một buổi đi dạo, một bản nhạc cũ cùng nghe, vài câu chuyện về thi ca, đời sống, bạn bè, hay những lời vui vẻ, hài hước để ngày tháng bớt buồn tẻ. Đó cũng có thể là khoảnh khắc hai mái đầu bạc ngồi bên nhau trước biển, tóc phất phơ bay trong gió, nụ cười ấm áp và dịu dàng, cụ ông tiến lại, lặng lẽ choàng thêm chiếc áo lên vai người phụ nữ của đời mình khi chiều xuống. Tình yêu ấy không ồn ào, không cần phô bày, nhưng vẫn có hạnh phúc và sự hy sinh theo cách riêng của nó. Nó nâng đỡ con người không bằng những khát vọng xa vời, mà bằng sự hiện diện thầm lặng, bền bỉ và những điều họ âm thầm dành cho nhau mỗi ngày.
Với nhiều người đã từng mất vợ hoặc chồng, một người bạn đời mới ở tuổi già không chỉ là một mối quan hệ tình cảm, mà còn là điểm tựa tinh thần rất sâu sắc. Đó là người có thể hiểu sự trống vắng sau mất mát, hiểu sự mạnh mẽ và hy sinh của những năm tháng “gà trống”, “gà mẹ” một mình nuôi con, hiểu cảm giác của người đã bền bỉ chịu đựng, lặng lẽ đi qua bao thiếu hụt trong đời sống riêng để làm tròn trách nhiệm với gia đình.
Và hơn thế, đó còn là người có thể thấu hiểu sự dũng cảm của một người cao tuổi khi dám mở lòng thêm lần nữa, dám vượt qua ngại ngần, định kiến và những ánh mắt dò xét để đến với tình yêu. Ở tuổi ấy, tìm thấy một nửa đã là điều không dễ, bởi phía sau mỗi người là cả một đời từng trải, những mất mát, ràng buộc, ký ức và thói quen riêng. Nhưng giữ được một nửa bên mình, dám chăm sóc, dám tin cậy, dám cùng nhau đi qua những năm tháng còn lại, lại càng là một điều đáng trân trọng.
Bởi tình muộn không chỉ là rung động, mà còn là khả năng sắp xếp lại đời sống sau rất nhiều điều đã thành nếp: một căn nhà quen, một ký ức cũ, những ràng buộc gia đình, những tổn thương từng có và cả nỗi sợ làm phiền con cháu. Đến với nhau ở tuổi ấy là học cách mở thêm một cánh cửa trong phần đời tưởng như đã khép lại, để hai con người biết nhường chỗ cho nhau trong những thói quen cũ, biết bước chậm lại cùng nhau và cùng làm cho những ngày tháng còn lại bớt đơn độc.
Căn nhà vẫn thế, tuổi tác vẫn thế, bệnh tật vẫn còn đó, những mất mát đã qua không thể nào lấy lại. Nhưng sự hiện diện của “một nửa thế giới” có thể làm thay đổi cách người cao tuổi cảm nhận về chính mình. Họ không còn chỉ được nhìn như ông, bà, cha, mẹ, như người đã già đi sau một đời bổn phận, mà còn như một con người vẫn có sức hấp dẫn riêng, vẫn đáng được yêu, được nhớ, được chờ đợi và được nâng niu. Chính cảm giác ấy làm cho đời sống bên trong họ mềm lại, sáng lên, để tuổi già không chỉ là phần còn lại của năm tháng, mà vẫn là một khoảng đời có thể tiếp tục rung động và trao gửi yêu thương.
Mặt khác, cần nhìn tình yêu tuổi già bằng một thái độ khoa học, công bằng và nhân văn hơn. Nếu một tình cảm có thể làm người cao tuổi hạnh phúc hơn, sống tích cực hơn và thấy những ngày tháng còn lại có ý nghĩa hơn, thì tình cảm ấy xứng đáng được tôn trọng, dù đi đến hôn nhân, sống chung hay chỉ dừng lại ở sự bầu bạn. Người cao tuổi có tình yêu nam nữ không vi phạm đạo đức hay pháp luật, càng không làm mất đi hình ảnh đáng kính của họ trong gia đình. Nếu có điều gì cần xem lại, thì đó chính là cách nghĩ của gia đình và xã hội khi đòi hỏi người cao tuổi phải làm tròn quá nhiều vai trò, nhưng lại chưa thật sự quan tâm đến hạnh phúc riêng tư của họ.
- Gia đình và xã hội cần mở đường cho hạnh phúc muộn
Tái hôn của người cao tuổi không phải là một vấn đề lý thuyết. Trong thực tế, đó là một lựa chọn có nhiều khó khăn, nhiều rào cản, không phải người cao tuổi nào cũng đủ dũng cảm để bước qua. Rào cản lớn nhất nhiều khi không nằm ở bản thân họ, mà nằm ở gia đình và dư luận xã hội.
Tâm lý thường gặp của con cháu là lo sợ: sợ cha mẹ bị lợi dụng tình cảm, sợ phát sinh chuyện “con anh, con tôi”, sợ mâu thuẫn tài sản, thừa kế, sợ họ hàng dị nghị, sợ xã hội chê cười, sợ hình ảnh ông bà, cha mẹ không còn “chuẩn chỉ”, “mẫu mực” như trước. Những lo lắng ấy không phải lúc nào cũng vô lý. Tái hôn ở tuổi già có thể kéo theo các vấn đề thực tế về tài sản, chăm sóc khi ốm đau, quan hệ giữa hai bên gia đình, cách ứng xử với con riêng, cháu riêng và cả những thay đổi trong nếp sinh hoạt vốn đã ổn định nhiều năm.
Nhưng khó khăn không nên trở thành lý do để ngăn cản tuyệt đối tình cảm của người cao tuổi. Những vấn đề ấy cần được giải quyết bằng đối thoại thẳng thắn, bằng sự chuẩn bị kỹ lưỡng và bằng những thỏa thuận rõ ràng giữa các bên. Khi mọi chuyện được nói ra một cách bình tĩnh, khi quyền lợi, trách nhiệm, tài sản, việc chăm sóc khi ốm đau và quan hệ gia đình được phân định minh bạch, nhiều lo lắng có thể được tháo gỡ.
Tình yêu tuổi già không nên bị phủ nhận chỉ vì những rủi ro mới dừng ở mức dự báo hay lo xa. Điều cần thiết là gia đình nên giúp người cao tuổi bước vào lựa chọn ấy một cách tỉnh táo, an toàn và được tôn trọng, đồng thời cùng nhau chuẩn bị để xử lý hài hòa các vấn đề phát sinh trong quan hệ gia đình. Khi đó, sự ủng hộ của con cháu không phải là buông lỏng, mà là một cách đồng hành có trách nhiệm với hạnh phúc muộn của cha mẹ.
Về nhận thức, con cháu là những người cần thay đổi quan điểm trước tiên. Cha mẹ không phải là “tài sản” vật chất hay tinh thần thuộc quyền sở hữu của con cháu, cũng không thể bị ràng buộc bởi hai chữ “gia đình” theo nghĩa trừu tượng đến mức phải từ bỏ mọi nhu cầu, mong muốn cá nhân.
Sau khi đã nuôi con khôn lớn, làm tròn trách nhiệm với các thế hệ sau, người cao tuổi vẫn cần có một khoảng trời riêng cho mình để sống và để yêu. Hiếu thảo lại càng không phải là giữ cha mẹ bên mình bằng mọi giá, càng không phải là nhân danh tình thương để kiểm soát cha mẹ. Trái lại, người con hiếu thảo và biết lý lẽ trước hết là biết lắng nghe cha mẹ cần gì, tôn trọng những mong muốn hợp lý của cha mẹ và đồng hành để các quyết định ấy trở nên chính xác nhất.
Xã hội cũng cần bớt những định kiến khắt khe hơn với người cao tuổi, đặc biệt cần tôn trọng suy nghĩ, lựa chọn và hành động của người cao tuổi. Không nên cười cợt một cụ ông, cụ bà có tình cảm với nhau, không nên xem đám cưới tuổi già như chuyện lạ để bàn tán, càng không nên mặc định rằng cụ ông tái hôn thì dễ chấp nhận hơn cụ bà tái hôn. Trên thực tế, phụ nữ cao tuổi thường chịu định kiến nặng nề hơn. Họ dễ bị ràng buộc bởi hình ảnh người mẹ, người bà hy sinh, thủy chung, sống vì con cháu. Vì vậy, hạnh phúc riêng của phụ nữ cao tuổi càng cần được nhìn nhận công bằng, nhân văn và bình đẳng như nam giới.
Tất nhiên, ủng hộ người cao tuổi đi bước nữa không có nghĩa là lãng mạn hóa, thi vị hóa mọi trường hợp. Gia đình và xã hội vẫn cần là những chuyên gia tư vấn công tâm, giúp người cao tuổi tỉnh táo trước nguy cơ bị lợi dụng tình cảm, tài sản hoặc rơi vào những quan hệ thiếu minh bạch. Bảo vệ đúng là cung cấp thông tin, tư vấn pháp lý, hỗ trợ đối thoại gia đình, giúp người cao tuổi có quyết định sáng suốt, đồng thời vẫn tôn trọng sự lựa chọn của người cao tuổi.
Điều cần tránh nhất là nhân danh đạo hiếu để làm tổn thương người cao tuổi trong chính gia đình mình. Một người già bị buộc phải sống cô đơn vì định kiến chưa chắc sẽ an vui hơn. Một gia đình giữ được “tiếng thơm” bên ngoài nhưng bên trong cha mẹ phải “khóc thầm” cũng chưa chắc là một gia đình có hiếu hay có phúc.
Cả cuộc đời, nhiều người cao tuổi đã dành cho gia đình, công việc, chăm sóc và nuôi dạy con cháu, hy sinh sở thích riêng, nhường nhịn nhu cầu riêng. Khi về già, họ cần được an vui, được làm những việc theo tâm nguyện, được lựa chọn một đời sống tình cảm phù hợp với mình. Một xã hội biết tôn trọng người già không chỉ là xã hội biết chăm lo cho họ khi ốm đau, mà còn là xã hội biết tôn trọng quyền riêng tư của họ như quyền “yêu và được yêu” theo cả nghĩa đen và nghĩa bóng.
Đặng Vũ Cảnh Linh, Người cao tuổi 4.0, NXB Tri thức, 2026
