Già hóa dân số đang trở thành một trong những chuyển động xã hội lớn nhất của Việt Nam đương đại. Nếu như trước đây, vấn đề người cao tuổi thường được nhìn chủ yếu từ góc độ an sinh, phụng dưỡng hay chăm sóc sức khỏe, thì ngày nay, cùng với sự gia tăng nhanh chóng về số lượng và tỷ lệ người cao tuổi trong cơ cấu dân số, câu chuyện ấy đã vượt ra ngoài phạm vi của mỗi gia đình để trở thành một vấn đề xã hội rộng lớn, đòi hỏi cách tiếp cận mới mẻ, toàn diện và nhân văn hơn. Người cao tuổi không chỉ cần được chăm sóc, mà còn cần được thấu hiểu, được tạo điều kiện để tiếp tục sống có ích, có phẩm giá, có niềm vui và có sự kết nối với gia đình, cộng đồng cũng như với nhịp vận động chung của đời sống hiện đại.
Trong bối cảnh đó, những nghiên cứu, suy tư và đối thoại xã hội về người cao tuổi trở nên ngày càng cần thiết. Tiến sĩ Đặng Vũ Cảnh Linh là một trong số những nhà nghiên cứu đã dành sự quan tâm bền bỉ cho các nhóm tuổi trong đời sống xã hội, đặc biệt là trẻ em, thanh niên và người cao tuổi.
Tốt nghiệp đào tạo Tiến sĩ ngành Xã hội học, trước đó tác giả từng nhận học bổng của Quỹ Dân số Liên hợp quốc (UNFPA), theo học và tốt nghiệp Thạc sĩ Dân số tại Đại học Tổng hợp Mahidol, Thái Lan, năm 2001. Nền tảng đào tạo liên ngành giữa xã hội học và dân số học và quá trình trải nghiệm với vai trò chủ nhiệm nhiều đề tài, dự án nghiên cứu khác nhau đã giúp ông có được một góc nhìn vừa học thuật, vừa thực tiễn, vừa có tính cấu trúc xã hội, vừa gần gũi với đời sống con người cụ thể.
Ngay từ khá sớm, Tiến sĩ Đặng Vũ Cảnh Linh đã quan tâm đến vấn đề người cao tuổi như một chủ đề nghiên cứu độc lập, có chiều sâu và có ý nghĩa xã hội lớn. Năm 2009, ông tham gia nhiều chương trình nghiên cứu với Ủy ban Dân số, Gia đình và Trẻ em (giải thể năm 2007) và là chủ biên cuốn Người cao tuổi và các mô hình chăm sóc người cao tuổi ở Việt Nam, Nhà xuất bản Dân Trí, 2009.
Công trình khảo cứu nhiều mô hình chăm sóc người cao tuổi mới hình thành ở Việt Nam thời điểm đó, từ mô hình công lập, tư nhân đến mô hình cộng đồng, mô hình của các tổ chức tôn giáo. Có thể nói, đây là một trong những công trình xuất bản đầu tiên ở nước ta, nghiên cứu có hệ thống và bài bản về các mô hình chăm sóc người cao tuổi trong bối cảnh xã hội đang chuyển đổi mạnh mẽ. Công trình ấy không chỉ có giá trị tư liệu, mà còn cho thấy sự nhạy bén của một nhà xã hội học trước những biến đổi dân số và những thách thức mới của đời sống.
Từ nền tảng nghiên cứu ấy, trong những năm gần đây, Tiến sĩ Đặng Vũ Cảnh Linh tiếp tục hiện diện như một tiếng nói chuyên gia gần gũi, sinh động và giàu tính gợi mở trên diễn đàn công chúng. Trong giai đoạn 2023-2026, ông liên tục là khách mời của chương trình Chuyện tuổi già của Đài Phát thanh và Truyền hình Hà Nội (nay là Báo Phát thanh và Truyền hình Hà Nội). Ở chương trình này, ông đã tham gia trao đổi hơn 40 chủ đề khác nhau, xoay quanh nhiều phương diện của đời sống xã hội người cao tuổi.
Các cuộc trò chuyện của ông không chỉ dừng ở việc phân tích một vấn đề chuyên môn, mà còn mở ra những suy ngẫm rộng hơn về cách xã hội nhìn nhận tuổi già, về những đổi thay trong quan hệ gia đình, về nhu cầu được sống chủ động, có ích, hạnh phúc của người cao tuổi trong bối cảnh mới. Các chương trình ấy, ngoài phát sóng trên truyền hình, còn được công bố rộng rãi trên trang chủ và kênh YouTube của Đài Phát thanh và Truyền hình Hà Nội, nhờ vậy đã tiếp cận được đông đảo công chúng, đặc biệt là người cao tuổi và những người quan tâm đến chăm sóc, phát huy vai trò người cao tuổi trong gia đình và xã hội.
Điều đáng quý ở những cuộc trò chuyện ấy là sự phong phú về chủ đề và sự gần gũi về những quan điểm chia sẻ. Đó không chỉ là những vấn đề lớn như già hóa dân số, chăm sóc dài hạn, vai trò xã hội của người cao tuổi, mà còn là những câu chuyện rất đời thường nhưng vô cùng thiết thực: người cao tuổi tham gia giao thông ra sao để an toàn hơn; tự chăm sóc sức khỏe tại cộng đồng như thế nào; âm nhạc, ca hát, du lịch, cây cảnh, các thú vui tinh thần có ý nghĩa gì với tuổi già; các mô hình gia đình, cộng đồng, viện dưỡng lão, câu lạc bộ liên thế hệ cần phát triển theo hướng nào; nhân lực chăm sóc người cao tuổi cần được đào tạo ra sao; vì sao lạc quan, sự kết nối xã hội và cảm giác sống có ích lại quan trọng đến thế đối với những năm tháng xế chiều…
Với lối diễn đạt dễ hiểu nhưng không đơn giản hóa vấn đề, giàu dẫn chứng thực tế nhưng vẫn giữ được chiều sâu học thuật, ông đã đưa những nội dung tưởng như khô khan của dân số học, xã hội học và công tác xã hội đến gần hơn với công chúng. Những chủ đề thảo luận đó ngày càng trở nên cấp thiết khi Việt Nam đang bước nhanh vào quá trình già hóa dân số. Theo nhiều dự báo, trong những thập niên tới, số lượng người cao tuổi và tỷ lệ người cao tuổi trong cơ cấu dân số nước ta sẽ tiếp tục tăng mạnh. Điều này mở ra nhiều cơ hội, bởi người cao tuổi là một nguồn lực xã hội quan trọng, một “vốn sống” quý giá về trí tuệ, kinh nghiệm, nhân cách và văn hóa.
Bên cạnh đó, vấn đề người cao tuổi cũng đặt ra hàng loạt thách thức không mới. Đó là áp lực quá tải đối với hệ thống y tế, an sinh xã hội và chăm sóc dài hạn. Đó là những thay đổi trong cấu trúc gia đình khi quy mô gia đình nhỏ dần, con cháu bận rộn hơn, khả năng chăm sóc tuổi già truyền thống ngày càng bị thu hẹp. Đó là nguy cơ cô đơn, mặc cảm, suy giảm chất lượng sống của một bộ phận người cao tuổi khi họ không còn giữ được các vai trò xã hội như trước. Những điều nay đòi hỏi phải hình thành những mô hình chăm sóc mới, những dịch vụ mới, những cách tiếp cận mới để bảo đảm cho người cao tuổi không chỉ sống lâu hơn mà còn sống tốt hơn, vui hơn, có ý nghĩa hơn.
Chính từ những vấn đề cấp bách ấy, những cuộc trò chuyện của Tiến sĩ Đặng Vũ Cảnh Linh không dừng lại ở phạm vi phát thanh, truyền hình. Từ năm 2023 đến năm 2026, từ các nội dung trao đổi của mình trong chương trình Chuyện tuổi già, ông đã dành thời gian viết lại, phát triển và hoàn thiện thành các bài khảo cứu đăng trên chuyên mục Văn hóa người cao tuổi, Tạp chí Truyền thống và Phát triển. Nếu trên sóng phát thanh, truyền hình, ý tưởng cần đi nhanh, gọn và giàu tính đối thoại, thì trong các bài viết, những suy tư được mở rộng, được kết nối thành những lập luận đầy đặn hơn, có nhiều chi tiết sống động hơn và cũng vì thế mà có sức lưu giữ lâu bền hơn.
Cuốn sách này chính là sự kết tinh của quá trình ấy, là tập hợp 45 bài viết của Tiến sĩ Đặng Vũ Cảnh Linh về người cao tuổi, được hình thành từ những cuộc trao đổi công khai với công chúng, rồi tiếp tục được lắng lại, suy ngẫm lại, viết lại dưới hình thức báo chí – chính luận giàu chất xã hội học và đẫm hơi thở đời sống. Ở đây, bạn đọc sẽ bắt gặp một tác giả vừa có cái nhìn của nhà nghiên cứu, vừa có sự nhạy cảm của người quan sát xã hội, vừa có sự đồng cảm của một người luôn muốn đi tìm chiều sâu nhân văn trong những vấn đề rất cụ thể, rất thường nhật của tuổi già.
Cuốn sách không chỉ cung cấp thông tin mà còn gợi mở nhiều ý tưởng, chiều cạnh, góc nhìn mới về đời sống, sinh hoạt thường ngày của người cao tuổi. Người cao tuổi không phải như một nhóm yếu thế chỉ chờ được trợ giúp, mà như những chủ thể đang sống trong một giai đoạn đặc biệt của đời mình, với những quyền, nhu cầu, khả năng, giới hạn và khát vọng rất riêng. Già hóa dân số không chỉ như một bài toán gánh nặng, mà còn như một phép thử về trình độ văn minh, phát triển và nhân văn của xã hội. Chăm sóc người cao tuổi cũng không chỉ là câu chuyện của gia đình, mà là trách nhiệm chung của cộng đồng, của chính sách và của cả văn hóa ứng xử đương đại.
Điều đáng chú ý là các bài viết trong cuốn sách, có thể nhận ra hai mạch văn song hành trong phong cách của tác giả. Một mạch là lối viết chính luận, khoa học, dựa trên quan sát xã hội, tư duy nghiên cứu và cách diễn đạt mạch lạc, dễ hiểu nhưng vẫn sâu sắc, gần gũi với đông đảo bạn đọc. Mạch còn lại nghiêng về tản văn, nơi tác giả không chỉ phân tích người cao tuổi như một nhóm xã hội, mà còn đặt mình vào thế giới nội tâm, ký ức, nỗi cô đơn, niềm vui, khát vọng và những hình ảnh rất đời thường của tuổi già. Chính sự kết hợp giữa chiều sâu chính luận và chất văn chương ấy làm cho các bài viết vừa có lý lẽ, vừa có tình cảm; vừa đặt ra vấn đề xã hội, vừa chạm tới những rung động nhân văn trong đời sống người cao tuổi và gia đình.
Hy vọng rằng, với bạn đọc là người cao tuổi, cuốn sách sẽ mang đến sự đồng cảm, chia sẻ và thêm niềm tin để sống vui, sống khỏe, sống tích cực hơn. Với con cháu và các gia đình, cuốn sách có thể gợi ra những suy nghĩ thiết thực hơn về cha mẹ, ông bà mình trong đời sống hôm nay. Với những người làm công tác xã hội, y tế, truyền thông, quản lý hay nghiên cứu, cuốn sách là một nguồn tham khảo hữu ích để tiếp cận vấn đề người cao tuổi từ nhiều góc độ gần gũi mà sâu sắc.
Và trên hết, cuốn sách có thể được xem như một món quà đặc biệt dành tặng người cao tuổi và những ai quan tâm đến người cao tuổi – một món quà được chắt lọc từ tri thức, trải nghiệm, tình cảm xã hội của tác giả và niềm mong mỏi được góp thêm tiếng nói nhân văn vào hành trình xây dựng một xã hội biết trân quý tuổi già, biết chăm lo, gìn giữ và phát huy những giá trị sâu sắc mà tuổi già trao lại cho đời sống hôm nay.
TS Đỗ Thị Kim Anh, Tổng biên tập Tạp chí Truyền thống và Phát triển
