Trí thức trẻ ở hiện nay là thế hệ được sinh ra và lớn lên trong hoà bình, độc lập và thống nhất đất nước. Với những thành quả của công cuộc đổi mới, họ có nhiều điều kiện thuận lợi để phát triển toàn diện, nâng cao trình độ học vấn, chuyên môn, ngày càng đóng vai trò là lực lượng xung kích quan trọng trong lĩnh vực hoạt động khoa học và công nghệ nói riêng, phát triển kinh tế- xã hội nói chung.
Tuy nhiên, giai đoạn đổi mới, phát triển và hội nhập của đất nước hiện nay đang đặt ra cho nhóm trí thức trẻ những yêu cầu và thách thức mới. Về mặt chủ quan, họ phải nâng cao được vai trò vừa là những chủ thể sáng tạo, cống hiến, vừa là nguồn “tài nguyên”, động lực trí tuệ hướng tới công nghiệp hóa, hiện đại hóa và mục tiêu phát triển nền kinh tế tri thức. Tuy nhiên, về mặt khách quan, chúng ta phải có các chính sách, cơ chế và những giải pháp cụ thể tạo điều kiện để họ thực hiện được điều đó.
Câu hỏi được là các quan điểm, chính sách, cơ chế và giải pháp mà chúng ta đặt ra sẽ phải như thế nào để tạo môi trường thuận lợi cho trí thức trẻ có điều kiện cống hiến nhiều nhất, đem lại lợi ích cho bản thân, gia đình và xã hội. Đó là những vấn đề không chỉ mang ý nghĩa cấp thiết với đối với các chủ thể quản lý, các nhà hoạch định chính sách mà còn đối với sự phát triển.
1. Những quan điểm cơ bản về phát huy tiềm năng của trí thức trẻ.
Tôn trọng, tôn vinh trí thức, trọng dụng nhân tài.
Trong cơ cấu xã hội hiện nay thì trí thức được coi là một lực lượng có vai trò và sứ mạng chủ chốt đối với sự nghiệp công nghiệp hóa, hiện đại hóa và xây dựng nền kinh tế tri thức. Đảng và Nhà nước đã xác định nhiệm vụ và mục tiêu đổi mới tổ chức và cơ chế quản lý, nâng cao trình độ quản lý khoa học và công nghệ, tạo động lực phát huy mạnh mẽ năng lực nội sinh, giải phóng sức sáng tạo, nâng cao chất lượng. Chính sách tôn vinh những trí thức có tài năng, tạo điều kiện vật chất và tinh thần thuận lợi cho họ phấn đấu, đóng góp tích cực cho sự phát triển đất nước. Các nhà lãnh đạo đất nước hiện nay luôn quan tâm đến những đóng góp của trí thức, lắng nghe tiếng nói của trí thức, xây dựng môi trường làm việc và mở rộng các đề tài nghiên cứu khoa học nhằm tạo diễn đàn cho trí thức phát biểu và cống hiến.
Để phát huy hơn nữa vai trò và những cống hiến của trí thức trong đó có trí thức trẻ đối với sự phát triển chúng ta cần có sự nghiên cứu, thống nhất quan điểm chung về việc phát hiện, đào tạo, tôn trọng và sử dụng trí thức. Phải thống nhất được quan điểm, xây dựng một chiến lược lâu dài về phát triển nguồn nhân lực trí thức, tạo điều kiện để sử dụng nguồn nhân lực chất lượng cao của cả nước và của khu vực.
Phải coi đầu tư cho phát triển nguồn nhân lực nói chung, đầu tư phát triển đội ngũ trí thức trẻ nói riêng là đầu tư cho phát triển, là sự đầu tư có tầm quan trọng hàng đầu và cấp thiết trong giai đoạn hiện nay.
Trong xây dựng các chiến lược phát triển ở nước ta, Nhà nước đã nhìn nhận đầu tư cho phát triển khoa học và công nghệ là đầu tư cho phát triển và phát triển bền vững. Để đầu tư cho khoa học công nghệ thì điều quan trọng hàng đầu là đầu tư cho con người, bởi con người chính là chủ thể của việc phát triển khoa học công nghệ.
Bởi vậy quá trình công nghiệp hóa, trước hết là công nghiệp hóa nguồn nhân lực. Nguồn nhân lực khoa học và công nghệ với hạt nhân là đội ngũ trí thức trẻ là nhân tố quan trọng nhất, quyết định nhất trong phát triển khoa học và công nghệ. Vì vậy, nói đầu tư cho phát triển khoa học và công nghệ là đầu tư phát triển thì trước hết là chú trọng và ưu tiên đầu tư cho phát triển nguồn nhân lực khoa học và công nghệ có tay nghề và trình độ cao đáp ứng được những yêu cầu thực tiễn.
Với quan điểm trên, chúng ta cần phải thống nhất quan điểm, coi đầu tư cho việc phát triển nguồn nhân lực trí tuệ, tri thức khoa học là đầu tư cho phát triển. Thực tế những năm gần đây đã cho thấy, mặc dù nhiều khu vực còn dư thừa lao động, nhưng trên nhiều lĩnh vực hoạt động, đặc biệt là các hoạt động có liên quan tới công nghệ và tri thức, chúng ta lại rất thiếu lao động. Nhiều cơ quan, doanh nghiệp trong quá trình phát triển của mình đã phải tính tới việc nhập khẩu những lao động có tri thức và học vấn, được đào tạo bài bản và nhập khẩu lao động chất lượng cao.
Phát huy vai trò đội ngũ trí thức trẻ là phát huy bản chất giàu lòng yêu nước, gắn bó với lợi ích của quốc gia, của dân tộc, có chí khí hoài bão và quyết tâm đưa đất nước tới phồn thịnh, văn minh, hiện đại và hòa bình.
Trong việc phát triển không ngừng đội ngũ trí thức, nhằm đáp ứng được những đòi hỏi của công cuộc công nghiệp hóa và hiện đại hóa, chúng ta cần phải quan tâm hơn nữa tới việc phát hiện, bồi dưỡng và sử dụng trí thức trẻ.
Từ lâu, nhiều vùng đất ở Việt Nam đã xuất hiện những trí thức trẻ trong đó có những trí thức được coi là thần đồng ngay từ tuổi học trò. Các lò đào tạo trí thức của thời nào cũng làm xuất hiện những nhân tài cho đất nước. Chúng ta cần phải nghiên cứu thật đầy đủ và sâu sắc về truyền thống này nhằm phát huy và kế thừa nó trong giai đoạn hiện nay.
Cần phải nêu cao những tư tưởng từ truyền thống dân tộc về đào tạo trí thức. Những bài học về việc đào tạo trí thức không chỉ tài năng mà còn cả đức độ, có phẩm chất cao đẹp từ các cơ sở đào tạo truyền thống cần được xem xét đánh giá và phát huy. Những lời dạy của các bậc sư phạm tài danh của Hà Nội như Chu Văn An, Nguyễn Văn Siêu rõ ràng là vẫn còn nguyên các giá trị và cần phải được kế thừa phát huy trong đào tạo trí thức trẻ ngày nay.
Nhìn nhận con người là vốn quý nhất, quan trọng nhất, quyết định nhất trong đối với sự phát triển, trong đó những phẩm chất của trí thức là đặc biệt quan trọng. Trong điều kiện đổi mới ngày nay, những phẩm chất truyền thống của trí thức như lòng yêu nước, ý chí, tự hào, dân tộc chính là một trong những điểm mấu chốt cần phải được duy trì và nuôi dưỡng để hình thành “nguyên khí quốc gia” trong những điều kiện mới của đất nước trên tinh thần mà học giả Thân Nhân Trung trước đây đã viết.
Cần phải quan tâm đến việc xây dựng và hoàn thiện một cơ chế hợp lý phát triển đội ngũ trí thức trẻ, quan tâm và chăm lo lợi ích (vật chất và tinh thần) để họ có thể cống hiến và phát huy cao nhất năng lực sáng tạo của mình.
Chúng ta phải quan tâm hơn nữa tới việc xây dựng và hoàn thiện một cơ chế đồng bộ nhằm phát huy được những tiềm năng của trí thức, nhất là trí thức trẻ. Thực tế cho thấy, từ chính sách đến cơ chế, nếu không có sự thống nhất, đồng bộ thì mọi quan điểm và chính sách dù hay đến mấy cũng rất dễ dàng trở thành những lời nói suông. Về phương diện này, chúng ta phải có những giải pháp, đưa những quan điểm đúng đắn của Đảng và Nhà nước, vào thực tiễn, biến những văn bản chính sách từ quan điểm chung thành một hệ thống đồng bộ những cơ chế thực hiện hợp lý và đúng đắn. Muốn vậy chúng ta phải xác lập được hệ thống các văn bản pháp quy đúng đắn, phát huy vai trò của Đảng, chính quyền, đoàn thể, cộng đồng, nhà trường, gia đình cũng như của chính trí thức trẻ trong thực tế.
2. Các giải pháp pháp huy tiềm năng của trí thức trẻ.
Để phát huy được tiềm năng và sức sáng tạo của trí thức trẻ đối với công nghiệp hóa, hiện đại hóa, chúng ta không thể chỉ quan tâm tới việc bổ sung, hoàn thiện các chính sách mà còn phải có được một cơ chế, đề ra được một hệ thống đồng bộ các giải pháp khoa học, cụ thể và có tính khả thi. Các giải pháp nói trên cần phải đồng bộ, thống nhất, được triển khai một cách có chương trình, kế hoạch, có sự chỉ đạo, quản lý và kiểm tra sát sao, gắn bó chặt chẽ với hoạt động thực tiễn của trí thức trẻ.
Các giải pháp nói trên cũng cần phải được nhìn nhận như là một hệ thống, bao gồm các mặt chủ yếu sau:
Thứ nhất, hệ thống các giải pháp trực tiếp, tác động cụ thể và thiết thực tới nhóm trí thức trẻ, tạo điều kiện tốt nhất cho họ phát triển cả trí lực, thể lực và môi trường làm việc, học tập, phấn đấu. Thứ hai, hệ thống các giải pháp lồng ghép, gắn kết các hoạt động phát hiện đào tạo, sử dụng trí thức trẻ với các hoạt động chính trị, kinh tế xã hội, trên cơ sở của những hoạt động này mà nâng cao vị thế vai trò của trí thức trẻ. Thứ ba, hệ thống các giải pháp cơ bản, xây dựng và phát triển kinh tế, xã hội và văn hóa, khoa học kỹ thuật tiên tiến làm cơ sở cho sự phát triển chung của trí tuệ và học vấn của trí thức trẻ.
Nhóm các giải pháp trực tiếp.
Những kết quả nghiên cứu gần đây cho thấy trí thức trẻ cảm thấy mình chưa được quan tâm đầy đủ, chưa có được những điều kiện thuận lợi cả vật chất và tinh thần để lao động, sáng tạo, phát huy tiềm năng của mình. Bởi vậy để khắc phục những hạn chế trên, theo chúng tôi, cần phải có những chính sách, cơ chế và hoạt động thực tiễn hướng trực tiếp vào đối tượng đặc biệt này.
Các cấp lãnh đạo các ban ngành, đoàn thể cần nghiên cứu và ban hành các văn bản có tính pháp lý cụ thể để định hướng chung về quan điểm, giải pháp cũng như quan tâm trực tiếp đến việc phát triển đội ngũ trí thức trẻ. Cần phải có một bộ phận trực tiếp và chuyên trách, tổ chức quản lý, giám sát các hoạt động hỗ trợ trực tiếp cho nhóm trí thức trẻ. Bộ phận này vừa có nhiệm vụ tìm hiểu, phát hiện những tài năng trẻ nhằm đầu tư cho công tác tuyển chọn đào tạo bồi dưỡng thành những trí thức trong tương lai, vừa lập hồ sơ cụ thể, theo dõi việc sử dụng trí thức trẻ. Cần phải tăng cường hơn nữa các hoạt động đào tạo trí thức trẻ, gắn việc đào tạo với việc tuyển dụng. Cần phải khuyến khích các cơ quan, tổ chức, doanh nghiệp tham gia vào việc đào tạo và sử dụng trí thức trẻ. Đào tạo trí thức trẻ cũng cần phải được coi là công việc của cả cộng đồng, nhà trường, các tổ chức chính trị xã hội và của gia đình. Bởi vậy cần phải có sự chỉ đạo thống nhất nhằm tập trung mọi nguồn lực xã hội cho công tác này. Cần phải sớm thành lập và phát triển các quỹ phát triển trí thức trẻ, ủng hộ các hoạt động của trí thức trẻ trong học tập bồi dưỡng, nghiên cứu khoa học, công nghệ .
Cần phải tập hợp, đoàn kết trí thức trẻ trong những tổ chức xã hội, nghề nghiệp, tạo điều kiện để họ học tập trao đổi, nâng cao tri thức, học vấn cũng như các phẩm chất đạo đức nghề nghiệp. Khuyến khích, động viên trí thức trẻ tham gia các hoạt động chính trị, kinh tế, xã hội, tạo điều kiện tốt nhất cho họ tham gia phát triển khoa học và công nghệ.
Cần phải có chính sách hợp lý trong việc trả công lao động cho trí thức trẻ, nâng cao điều kiện sống, học tập lao động, huy động thêm các nguồn kinh phí để tài trợ cho các hoạt động thiết thực của trí thức trẻ. Cần phải mở rộng các hình thức động viên khen thưởng những trí thức trẻ có tài năng, có những đóng góp tích cực cho sự phát triển.
Nhóm các giải pháp lồng ghép.
Để xã hội hóa công tác phát hiện, đào tạo, bồi dưỡng nâng cao vai trò của trí thức trẻ, chúng ta cũng phải đặt các hoạt động nói trên trong sự đồng bộ và thống nhất với các hoạt động chính trị, kinh tế, xã hội và văn hóa. Cần phải lồng ghép các chính sách đối với trí thức trẻ vào trong các chính sách phát triển kinh tế xã hội, văn hóa, con người…
Trong khi hoạch định các chiến lược và chính sách về phát triển, cũng cần phải chú ý tới việc lồng ghép các quan điểm và chính sách về trí thức trẻ với các chính sách khác. Chẳng hạn trong chính sách cán bộ, cần có sự lồng ghép những nội dung về việc trẻ hóa cán bộ, sử dụng trí thức trẻ vào những cương vị quan trọng trong quản lý kinh tế xã hội. Trong chính sách đào tạo bồi dưỡng, cần xây dựng những chỉ tiêu cụ thể về đào tạo bồi dưỡng trí thức trẻ. Trong các chính cách xã hội cần chú ý hơn tới việc nâng cao đời sống vật chất và tinh thần cho nhóm trí thức trẻ, ưu tiên trong việc cung cấp về nhà ở xã hội, các loại trợ cấp trong học tập, nghiên cứu khoa học.
Việc đẩy mạnh các hoạt động lồng ghép những nội dung về đào tạo, sử dụng trí thức trẻ và những chính sách khác sẽ tạo điều kiện để làm hình thành một nhận thức mới về vị trí và vai trò của trí thức trẻ, tạo lập một phong cách làm việc mới, phong cách quan tâm, tôn trọng trí thức trẻ, tạo điều kiện cho trí thức trẻ phát triển.
Các giải pháp cơ bản:
Việc phát triển, nâng cao vị trí vai trò của đội ngũ trí thức trẻ chỉ có thể được thực hiện hiệu quả trong bối cảnh của sự ổn định về chính trị, kinh tế xã hội và văn hóa phát triển, đời sống của người dân được nâng cao không ngừng. Bởi vậy bên cạnh nhóm các giải pháp trực tiếp và giải pháp lồng ghép, chúng ta cũng cần phải có những giải pháp cơ bản.
Về phương diện này, chúng ta cần phải nhận thức đúng đắn về mối quan hệ biện chứng giữa sự tăng trưởng và phát triển kinh tế – xã hội với sự tăng trưởng và phát triển của đội ngũ trí thức trẻ. Chính sự phát triển trong tương lai sẽ là môi trường thuận lợi nhất để nâng cao vị trí vai trò và sự phát triển của đội ngũ trí thức trẻ và ngược lại, chính sự phát triển của đội ngũ trí thức trẻ lại tạo thêm động lực và sức mạnh, đóng góp trực tiếp và có hiệu quả cho sự phát triển của đất nước. Bởi vậy trong hệ thống các giải pháp cơ bản nói trên, chúng ta cần chú ý hơn tới những giải pháp nâng cao toàn diện sự phát triển của môi trường sống học tập lao động mới, thuận lợi cho các hoạt động sống của trí thức trẻ.
Đặng Vũ Cảnh Linh, Tạp chí Lý luận Chính trị Truyền thông 2016
