Trong bối cảnh không gian mạng ngày càng phức tạp, với nhiều nguy cơ tiềm ẩn đối với trẻ em, đề xuất cấm trẻ dưới 16 tuổi sử dụng mạng xã hội từ một số nhà giáo dục và phụ huynh đang đặt ra một cuộc tranh luận lớn trong xã hội. Tuy nhiên, nếu nhìn từ quan điểm phát triển, cách tiếp cận “cấm đoán” không phải là lời giải đúng đắn.
Xã hội 4.0 đòi hỏi những con người 4.0, từ nhà giáo dục, phụ huynh đến chính trẻ em. Vì vậy, vấn đề không nằm ở việc có cho trẻ em sử dụng mạng xã hội hay không, mà nằm ở cách chúng ta tổ chức, quản trị và kiến tạo một môi trường số an toàn, lành mạnh, vừa bảo đảm quyền phát triển, vừa thực hiện tốt trách nhiệm bảo vệ trẻ em trong bối cảnh mới.
1. Rủi ro là có thật, nhưng “cấm” không phải là lời giải
Trước hết, cần nhìn nhận một cách thẳng thắn rằng việc trẻ em sử dụng mạng xã hội hiện nay tiềm ẩn rất nhiều rủi ro. Không gian mạng, ở cả trẻ em lẫn người lớn, đều đang đối diện với tình trạng thông tin xấu độc tràn lan, các hành vi lừa đảo, vi phạm pháp luật, cũng như sự lệch chuẩn về văn hóa và ứng xử. Đối với trẻ em dưới 16 tuổi, một nhóm xã hội đặc biệt nhạy cảm, đang trong quá trình học hỏi, hình thành và phát triển nhân cách – những tác động này có thể dẫn đến sự lệch lạc trong nhận thức và hành vi, thậm chí để lại những hệ lụy lâu dài đối với đời sống tâm lý và hệ giá trị của các em.
Thực tế thời gian qua đã ghi nhận không ít vụ việc đáng tiếc, khi một bộ phận trẻ em có những suy nghĩ méo mó, hành vi tiêu cực, thậm chí va vấp vào tệ nạn xã hội hoặc vi phạm pháp luật, mà nguyên nhân có liên quan đến việc tiếp xúc với nội dung độc hại từ phim ảnh và mạng xã hội. Chính vì vậy, những lo ngại của xã hội trước vấn đề này là hoàn toàn có cơ sở.
Tuy nhiên, từ thực tiễn đó để đi đến giải pháp “cấm” hoàn toàn trẻ em sử dụng mạng xã hội cần được xem xét, cân nhắc một cách thận trọng, trên cơ sở tiếp cận vấn đề đa chiều, đặc biệt từ góc nhìn khoa học và quan điểm phát triển.
Chúng ta đang sống trong một thế giới số, nơi công nghệ và mạng xã hội bao phủ từ thành thị đến nông thôn, thâm nhập vào mọi tầng lớp xã hội, trở thành một phần không thể tách rời của đời sống lao động, sinh hoạt và văn hóa xã hội. Toàn xã hội đang chuyển đổi mạnh mẽ, bước vào kinh tế số, xã hội số và văn hóa số, qua đó từng bước hình thành nên những con người số có khả năng thích ứng với bối cảnh mới.
Trong cấu trúc đó, mạng xã hội không chỉ là một công cụ giao tiếp, mà đã trở thành một thành tố cơ bản của xã hội số. Trẻ em hôm nay sinh ra và lớn lên trong chính môi trường ấy, vì vậy việc các em tiếp cận công nghệ từ sớm, trong đó có mạng xã hội, là một xu hướng tất yếu.
Thực tế cho thấy, dù nhiều gia đình lựa chọn cách cấm đoán, trẻ em vẫn có thể tìm cách tiếp cận thông tin trên các nền tảng như TikTok, Facebook… Việc sử dụng khi đó lại diễn ra trong trạng thái “ẩn”, thiếu sự giám sát, định hướng của người lớn, thậm chí còn tiềm ẩn nhiều rủi ro hơn.
Nếu nhìn từ góc độ quyền trẻ em, quyền tiếp cận thông tin cần được coi là một trong những quyền cơ bản trong xã hội hiện đại. Ở một nghĩa nào đó, quyền này ngày càng trở nên thiết yếu, tương tự như những nhu cầu nền tảng của con người như ăn, ở hay đi lại. Ngày nay, người lớn gần như không thể tách rời thông tin dù chỉ trong một ngày, không thể thiếu điện thoại di động hay các kênh giao tiếp trên mạng xã hội. Vậy thì không có lý do thuyết phục để hoàn toàn tước bỏ cơ hội tiếp cận đó của trẻ em?
Sau thời gian học tập và lao động, các em cũng có nhu cầu được kết nối, mở rộng tri thức, giao tiếp với bạn bè, học hỏi và tham gia vào đời sống xã hội một cách lành mạnh, phù hợp với lứa tuổi. Các em cũng có quyền bày tỏ quan điểm, chính kiến và khẳng định “cái tôi” bản thân, được người lớn công nhận, đồng thời được bảo vệ an toàn tuyệt đối trong quá trình tham gia môi trường số. Mạng xã hội, nếu được định hướng và kiểm soát đúng cách, hoàn toàn có thể trở thành một không gian tích cực để hiện thực hóa những nhu cầu và quyền đó.
2. Từ “cấm đoán” sang “quản trị thông minh”: Hướng đi phù hợp trong sự phát triển xã hội số
Vấn đề cốt lõi không nằm ở bản thân trẻ em, mà ở cách chúng ta tổ chức và quản trị không gian mạng. Phần lớn những rủi ro hiện nay xuất phát từ việc chưa kiểm soát tốt nội dung, chưa xây dựng được những không gian mạng phù hợp và dành riêng cho trẻ em.
Từ góc độ so sánh quốc tế, việc một số quốc gia áp dụng biện pháp cấm trẻ em dưới 16 tuổi sử dụng mạng xã hội cần được nhìn nhận trong bối cảnh riêng của họ. Với Việt Nam, việc áp dụng máy móc cách làm này sẽ gặp nhiều khó khăn, đặc biệt đối với nhóm vị thành niên từ 14–16 tuổi – giai đoạn có nhiều biến đổi mạnh mẽ về tâm sinh lý.
Đây là độ tuổi các em bắt đầu hình thành cái tôi cá nhân rõ nét hơn, có nhu cầu khẳng định bản thân, mở rộng quan hệ xã hội và học hỏi từ môi trường bên ngoài gia đình. Nhiều nghiên cứu cũng chỉ ra rằng, ở giai đoạn này, trẻ có xu hướng tăng cường giao tiếp với bạn bè, mở rộng các mối quan hệ xã hội, trong khi mức độ chia sẻ, gắn kết với gia đình có thể giảm đi. Đây là đặc điểm phát triển bình thường, phản ánh quá trình chuyển tiếp từ phụ thuộc sang tự chủ về mặt xã hội và tâm lý.
Chính vì vậy, mạng xã hội, nếu được quản trị tốt, có thể trở thành một không gian quan trọng giúp các em giao tiếp, học hỏi và phát triển kỹ năng xã hội. Ngược lại, nếu bị cấm đoán hoàn toàn, nhu cầu đó không mất đi, mà có thể chuyển sang những hình thức tiếp cận “ẩn”, thiếu kiểm soát và tiềm ẩn nhiều rủi ro hơn.
Thực tế cho thấy, việc “cấm” rất khó kiểm soát triệt để. Trẻ em hoàn toàn có thể tiếp cận mạng xã hội bằng nhiều cách khác nhau, nhưng khi đó lại sử dụng trong trạng thái thiếu minh bạch và không có sự giám sát. Đồng thời, nếu cấm, chúng ta cũng vô hình trung đẩy các em ra khỏi một không gian giao tiếp và học tập quan trọng của thời đại số, trong khi nhiều em đang sử dụng mạng xã hội để tham gia các nhóm học tập, trao đổi kiến thức và phát triển kỹ năng.
Trong bối cảnh đó, nếu để mạng xã hội tiếp tục tràn lan những thông tin xấu, độc, lệch chuẩn, thì việc đặt ra các biện pháp hạn chế là điều có thể cân nhắc. Nhưng về lâu dài, cách tiếp cận hiệu quả hơn vẫn là chuyển từ tư duy “cấm đoán” sang tư duy “quản trị” gắn với phát triển và có thể kiểm soát. Cụ thể, cần đẩy mạnh phát triển các thuật toán, ứng dụng và công cụ quản trị mạng; phân tầng theo độ tuổi và từng bước xây dựng các không gian số an toàn, phù hợp dành riêng cho trẻ em.
Quá trình này đòi hỏi sự phối hợp chặt chẽ giữa các chủ thể: cơ quan quản lý nhà nước trong việc xây dựng và hoàn thiện khung pháp lý; các nhà cung cấp dịch vụ trong việc thiết kế nền tảng, kiểm soát nội dung và bảo vệ người dùng; cùng với gia đình và chính bản thân người sử dụng trong việc nâng cao nhận thức và thực hành trách nhiệm khi tham gia môi trường số.
3. Thí điểm mạng xã hội cho trẻ em: Hướng đi mới cần tiên phong
Trong bối cảnh đó, một hướng đi cần được nghiên cứu nghiêm túc là thí điểm xây dựng các nền tảng mạng xã hội dành riêng cho trẻ em. Đây không phải là câu chuyện dễ, thậm chí ngay cả những nhà cung cấp lớn trên thế giới hiện nay cũng chưa thực sự triển khai thành công một mô hình hoàn chỉnh. Tuy nhiên, điều đó phản ánh giới hạn của hiện tại, chứ không phải là giới hạn của tương lai. Chính các nền tảng lớn cần đóng vai trò tiên phong trong việc mở ra hướng đi này.
Một mô hình thí điểm có thể được hình dung theo hướng: người dùng là trẻ em phải đăng ký tài khoản theo độ tuổi, có xác thực thông tin và gắn với sự đồng thuận, giám sát của phụ huynh; tích hợp các công cụ lọc và kiểm duyệt nội dung theo thời gian thực; phát hiện và xử lý nhanh các nội dung xấu độc, vi phạm; đồng thời định hướng hệ sinh thái nội dung theo hướng học tập, phát triển kỹ năng và giá trị tích cực.
Khi đó, mạng xã hội không còn là “vùng rủi ro”, mà có thể trở thành một môi trường giáo dục và giao tiếp mở rộng cho trẻ em. Quan trọng hơn, cần nhìn nhận trẻ em không chỉ là đối tượng cần được bảo vệ mà còn là chủ thể có quyền. Các em có quyền được suy nghĩ độc lập, được bày tỏ quan điểm và được tham gia đời sống xã hội theo cách phù hợp với lứa tuổi.
Ở một góc độ nào đó, có thể hình dung các nền tảng mạng xã hội dành cho trẻ em giống như những “không gian công dân thu nhỏ”, tương tự các mô hình như “Quốc hội trẻ em” nơi các em được lắng nghe và được thể hiện và quan trọng hơn là thực hành quyền tham gia của mình trong đời sống xã hội theo cách phù hợp.
Trong một xã hội số đang phát triển nhanh chóng, việc bảo vệ trẻ em trên không gian mạng là yêu cầu cấp thiết, nhưng không thể thực hiện bằng cách loại bỏ các em ra khỏi chính môi trường mà các em đang lớn lên. Cấm đoán có thể tạo cảm giác an toàn tức thời, nhưng về lâu dài không phải là giải pháp bền vững.
Điều quan trọng hơn là phải kiến tạo một hệ sinh thái số an toàn, lành mạnh và có định hướng, nơi trẻ em vừa được bảo vệ, vừa được phát triển. Đó không chỉ là trách nhiệm của riêng gia đình hay nhà trường, mà là trách nhiệm chung của toàn xã hội.
HVL 4/4/2026
