TỪ MỘT CÁI TÁT ĐẾN VĂN HÓA PHI BẠO LỰC TRONG ĐỜI SỐNG XÃ HỘI

Một chiếc xe chắn lối, một lời đề nghị di chuyển phương tiện, vài câu qua lại trong lúc nóng giận… lẽ ra đó chỉ là một va chạm rất nhỏ trong đời sống hằng ngày. Nhưng khi con người không kiểm soát được cảm xúc, khi cái tôi bị đẩy lên quá cao, khi thói quen “ăn thua” lấn át lý trí, một mâu thuẫn nhỏ có thể nhanh chóng biến thành xúc phạm, đe dọa, thậm chí bạo lực. Từ một cái tát trong sân trường mầm non, điều cần suy nghĩ không chỉ là đúng sai của hai cá nhân, mà sâu xa hơn là câu chuyện về văn hóa ứng xử, kỹ năng quản trị xung đột và yêu cầu xây dựng một xã hội phi bạo lực, thượng tôn pháp luật.

Khi va chạm nhỏ bị đẩy thành bạo lực

Trong đời sống xã hội hiện nay, chúng ta không khó bắt gặp những mâu thuẫn rất nhỏ bị đẩy lên thành xung đột gay gắt. Một va chạm giao thông, một chỗ đỗ xe, một lời nhắc nhở trong không gian công cộng, một sự bất tiện trong sinh hoạt hằng ngày… đôi khi chỉ cần một bên lớn tiếng, một bên đáp trả, một ánh mắt thách thức, một câu nói thiếu kiềm chế, là sự việc có thể chuyển hướng rất nhanh.

Điều đáng lo ngại là bạo lực nhiều khi không bắt đầu từ những mâu thuẫn lớn. Nó bắt đầu từ những khoảnh khắc rất nhỏ, khi con người không còn đủ bình tĩnh để dừng lại. Một cái tôi bị tổn thương. Một cảm giác “mình bị xúc phạm”. Một suy nghĩ “mình không sai nên không cần lùi”. Một tâm lý “phải nói cho ra nhẽ”. Chính những điều tưởng như nhỏ ấy lại có thể đẩy con người đến hành vi vượt qua giới hạn văn hóa và pháp luật.

Nhìn từ góc độ xã hội học, những sự việc như vậy cho thấy một vấn đề đáng suy nghĩ trong cách ứng xử nơi công cộng. Ở một bộ phận người, kỹ năng kiểm soát cảm xúc, kỹ năng lắng nghe, kỹ năng giảm nhiệt xung đột còn rất hạn chế. Không ít người có thói quen dùng giọng nói lớn để áp đảo, dùng lời lẽ nặng nề để khẳng định mình, dùng sự hung hăng để che lấp sự thiếu bình tĩnh. Khi các chuẩn mực ứng xử văn minh chưa trở thành phản xạ tự nhiên, những va chạm nhỏ trong đời sống rất dễ bị biến thành những vụ việc gây tổn thương cho cả cá nhân và cộng đồng.

Đặc biệt, khi hành vi bạo lực xảy ra trong không gian trường học, vấn đề càng trở nên đáng suy nghĩ hơn. Trường mầm non đáng lẽ phải là nơi an toàn, trong trẻo, nơi trẻ em học những bài học đầu tiên về lễ phép, tôn trọng, chia sẻ và yêu thương. Nếu trong chính không gian ấy, người lớn chửi bới, thách thức, động tay động chân, thì hình ảnh đó không chỉ làm tổn thương người trực tiếp bị xâm hại, mà còn tạo ra một phản mẫu rất xấu về ứng xử xã hội.

Một cái tát có thể diễn ra trong vài giây, nhưng tác động văn hóa của nó có thể kéo dài hơn rất nhiều. Nó làm cộng đồng bất an. Nó khiến trẻ nhỏ chứng kiến một bài học ngược về cách người lớn giải quyết mâu thuẫn. Nó làm suy giảm niềm tin vào sự tử tế trong không gian công cộng. Và quan trọng hơn, nó nhắc chúng ta rằng văn minh không phải là điều gì xa xôi, mà bắt đầu từ cách con người cư xử với nhau trong những tình huống rất bình thường.

Đúng sai có thể xử lý sau, văn hóa phải giữ ngay từ đầu

Trong nhiều tình huống xung đột, có một tâm lý khá phổ biến: “Tôi không sai nên tôi không cần lùi”. Về mặt nguyên tắc, bảo vệ cái đúng là cần thiết. Một xã hội văn minh không thể khuyến khích con người cam chịu trước cái sai, cái xấu, cái thiếu văn hóa. Tuy nhiên, bảo vệ cái đúng không có nghĩa là phải đứng lại trong một cuộc đối đầu đang leo thang, càng không có nghĩa là phải tranh cãi đến cùng khi cảm xúc của các bên đã vượt khỏi ngưỡng an toàn.

Cái đúng cần được bảo vệ bằng phương thức đúng. Nếu mình đúng mà tiếp tục dùng lời lẽ kích động, đứng quá gần, kéo dài tranh cãi, đẩy cảm xúc của đối phương lên cao hơn, thì cách hành xử đó có thể làm cho cái đúng ban đầu mất đi giá trị xã hội cần có. Trong những tình huống căng thẳng, lùi một bước không phải là sai, không phải là yếu thế, mà có thể là biểu hiện của sự khôn ngoan, bản lĩnh và văn hóa.

Ở nhiều quốc gia có nền văn hóa ứng xử phát triển, chẳng hạn như Nhật Bản, người ta rất coi trọng việc hạ nhiệt xung đột ngay từ giây phút đầu tiên. Khi xảy ra va chạm trên đường, nhiều người thường xuống xe, cúi đầu xin lỗi trước, ngay cả khi chưa biết rõ đúng sai thuộc về ai. Đó không nhất thiết là hành động nhận lỗi theo nghĩa pháp lý, cũng không phải là sự nhún nhường yếu thế. Đó là một cách thể hiện văn hóa: trước hết phải giữ bình tĩnh, giữ thể diện cho nhau, giữ trật tự công cộng và không để va chạm nhỏ biến thành xung đột lớn.

Đúng sai sau đó có thể được xác định bằng luật lệ, bảo hiểm, camera, nhân chứng hoặc cơ quan chức năng. Nhưng văn hóa ứng xử là điều mỗi cá nhân phải tự giữ ngay trong khoảnh khắc xảy ra sự việc. Một lời xin lỗi xã giao, một cái cúi đầu, một bước lùi đúng lúc đôi khi không làm mất đi cái đúng của mình, mà trái lại cho thấy mình là người có văn hóa, biết kiểm soát bản thân và biết đặt sự an toàn, trật tự, nhân phẩm con người lên trên sự hơn thua nhất thời.

Văn hóa không phải chỉ nằm trong những khẩu hiệu lớn. Văn hóa nằm trong giây phút con người có thể rất bực, nhưng vẫn không buông lời xúc phạm. Có thể rất giận, nhưng vẫn không ra tay. Có thể tin rằng mình đúng, nhưng vẫn chọn cách nói nhỏ lại, đứng xa ra, nhờ người làm chứng, gọi người có trách nhiệm, để sự việc được xử lý bằng quy tắc thay vì bằng bản năng.

Không thể nhân danh nóng giận để xâm phạm người khác

Cần khẳng định rõ: không có bất kỳ lý do nào có thể biện minh cho hành vi xâm phạm thân thể người khác. Không thể vì bực tức mà đánh người. Không thể vì cho rằng mình bị xúc phạm mà tát người. Không thể vì địa vị, tuổi tác, giới tính, hoàn cảnh hay cảm giác “mình đúng” mà động tay động chân với người khác.

Trong một xã hội thượng tôn pháp luật, thân thể, danh dự, nhân phẩm của mỗi người phải được bảo vệ. Mọi hành vi bạo lực đều cần được xem xét, xử lý nghiêm minh theo quy định của pháp luật. Sự nghiêm khắc ấy không chỉ nhằm xử lý một cá nhân cụ thể, mà còn có ý nghĩa giáo dục cộng đồng. Nó gửi đi một thông điệp rõ ràng rằng trong xã hội văn minh, con người không thể giải quyết mâu thuẫn bằng cái tát, nắm đấm, sự đe dọa hay thái độ hung hăng.

Tuy nhiên, bên cạnh việc xử lý người gây bạo lực, cũng cần giáo dục cộng đồng kỹ năng tự bảo vệ và phòng tránh rủi ro trong xung đột. Khi thấy đối phương có dấu hiệu mất kiểm soát, việc cần làm không phải là tiếp tục hơn thua, mà là giảm nhiệt, giữ khoảng cách, tìm người hỗ trợ, gọi lực lượng có trách nhiệm nếu cần thiết. Đúng sai có thể được làm rõ sau bằng chứng cứ, nhân chứng, camera, bảo vệ, nhà trường hoặc cơ quan chức năng. Nhưng an toàn thân thể phải được ưu tiên ngay trong khoảnh khắc ấy.

Trong xã hội học về xung đột, khoảng cách thân thể, ánh mắt, giọng nói, tư thế đứng đều có thể trở thành tín hiệu làm căng thẳng leo thang. Nhiều vụ bạo lực không bắt đầu từ ý định đánh nhau ngay từ đầu, mà bắt đầu từ việc các bên cùng không chịu rời khỏi vùng nguy hiểm của cảm xúc. Khi hai người đứng quá gần nhau, tiếp tục lời qua tiếng lại, tiếp tục thách thức nhau bằng ánh mắt, giọng nói, thái độ, thì rủi ro bạo lực có thể tăng lên rất nhanh.

Nói như vậy không phải để đổ lỗi cho người bị xâm hại. Người gây bạo lực phải chịu trách nhiệm về hành vi bạo lực của mình. Nhưng ở góc độ xây dựng văn hóa xã hội, chúng ta cần giúp mọi người hiểu rằng tự bảo vệ mình cũng là một kỹ năng. Một bước lùi đúng lúc có thể ngăn được một cái tát, một cú đấm, thậm chí ngăn được những hậu quả nghiêm trọng hơn rất nhiều.

Ghi hình để làm bằng chứng, không phải để kéo dài đối đầu

Trong thời đại mạng xã hội và điện thoại thông minh, ghi hình đã trở thành một phương thức tự bảo vệ quen thuộc của người dân. Trong nhiều trường hợp, việc ghi hình là cần thiết để lưu giữ chứng cứ khách quan, giúp cơ quan chức năng làm rõ sự việc, bảo vệ người yếu thế, nhận diện hành vi sai trái.

Nhưng cần phân biệt rõ giữa ghi hình để làm bằng chứng và ghi hình như một cách tiếp tục đối đầu. Nếu một người vừa quay vừa kích động, chất vấn gay gắt, thách thức, dí máy vào mặt người khác, hoặc dùng việc ghi hình để gây áp lực tâm lý, thì chiếc điện thoại không còn chỉ là công cụ ghi nhận sự thật, mà có thể trở thành yếu tố làm căng thẳng leo thang.

Ranh giới nằm ở mục đích và cách thực hiện. Nếu ghi hình để lưu giữ chứng cứ, sau đó giữ khoảng cách, dừng tranh cãi, báo cho người có trách nhiệm, thì đó là tự bảo vệ. Nhưng nếu vừa ghi hình vừa tiếp tục hơn thua, tiếp tục lời qua tiếng lại, tiếp tục đứng trong vùng nguy hiểm, thì dù mục đích ban đầu là tự bảo vệ, kết quả thực tế vẫn có thể là làm xung đột gia tăng.

Công nghệ chỉ thật sự có giá trị khi nó giúp con người hành xử văn minh hơn, chứ không phải đẩy cảm xúc đám đông và xung đột cá nhân lên cao hơn. Một đoạn clip có thể là bằng chứng, nhưng nó không nên trở thành lý do để con người tiếp tục đứng trong căng thẳng, tiếp tục khiêu khích, tiếp tục dồn nhau vào thế mất kiểm soát. Cái cần bảo vệ trước hết vẫn là an toàn con người, sau đó mới là chứng cứ để làm rõ đúng sai.

Đừng thương mại hóa tổn thương

Một điều cũng rất đáng suy nghĩ là sau các vụ việc bạo lực, trên mạng xã hội đôi khi xuất hiện những quan điểm coi việc bị xâm hại như một “cơ hội” để yêu cầu bồi thường, thậm chí có những phát ngôn mang tính tính toán lợi ích. Đây là một biểu hiện lệch chuẩn giá trị cần được nhìn nhận nghiêm túc.

Trong một xã hội lành mạnh, thân thể, sức khỏe, danh dự và sự an toàn của con người phải được đặt cao hơn mọi tính toán vật chất. Bồi thường nếu có là hệ quả pháp lý nhằm khắc phục thiệt hại, chứ không thể trở thành một thứ cơ hội để mặc cả với tổn thương. Không có khoản tiền nào đáng để đánh đổi lấy sức khỏe, sang chấn tâm lý, nỗi sợ hãi hay cảm giác bị xúc phạm trước đám đông.

Một cái tát có thể qua đi rất nhanh về mặt vật lý, nhưng tổn thương tinh thần, cảm giác bị hạ nhục, sự ám ảnh về bạo lực có thể kéo dài hơn rất nhiều. Nếu xã hội nhìn thân thể con người như một thứ có thể định giá dễ dãi, chúng ta sẽ rất khó xây dựng văn hóa tôn trọng nhân phẩm.

Pháp luật không tồn tại để con người biến xung đột thành phép tính lợi ích. Pháp luật tồn tại để bảo vệ trật tự, công bằng, nhân phẩm và sự an toàn của mỗi cá nhân. Vì vậy, cần phê phán cả hai xu hướng: một là sử dụng bạo lực để giải quyết mâu thuẫn; hai là thương mại hóa tổn thương, xem việc bị xâm hại như một cơ hội lợi ích. Cả hai đều không phù hợp với một xã hội văn minh.

Xây dựng văn hóa phi bạo lực từ những điều nhỏ nhất

Nếu phải đặt ra một nguyên tắc ứng xử cho người dân trong các tình huống xung đột, tôi cho rằng nguyên tắc đầu tiên là bảo vệ an toàn thân thể, sau đó mới làm rõ đúng sai. Đúng sai có thể được giải quyết sau bằng pháp luật, bằng chứng cứ, hòa giải, đối thoại hoặc các cơ chế xã hội khác. Nhưng một khi bạo lực xảy ra, hậu quả về thể chất và tinh thần có thể không đảo ngược được.

Trong mọi tình huống xung đột, mỗi người cần học cách tự hỏi: tiếp tục tranh cãi lúc này có làm mình an toàn hơn không? Có giúp sự việc tốt hơn không? Có cần thiết phải hơn thua thêm một câu nữa không? Nếu câu trả lời là không, thì nên dừng lại. Dừng lại không phải là thua. Dừng lại là biết kiểm soát bản thân. Dừng lại là lựa chọn văn minh.

Xa hơn, chúng ta cần xây dựng văn hóa phi bạo lực trong đời sống hằng ngày. Văn hóa ấy bắt đầu từ những việc rất nhỏ: biết xin lỗi, biết nhường đường, biết nói lời tử tế, biết kiểm soát giọng nói, biết rời khỏi cuộc tranh cãi khi cảm xúc đang vượt ngưỡng. Một người văn minh không phải là người không bao giờ tức giận, mà là người biết không để cơn tức giận biến thành hành vi làm tổn thương người khác.

Gia đình, nhà trường, nơi làm việc, truyền thông và các thiết chế cộng đồng cần nói nhiều hơn về kỹ năng kiểm soát cảm xúc, kỹ năng thoát khỏi xung đột, kỹ năng tìm kiếm sự hỗ trợ. Chúng ta không thể chỉ dạy con người biết tranh luận đúng sai, mà còn phải dạy con người biết dừng lại trước khi đúng sai ấy biến thành tổn thương.

Điều đáng tiếc nhất là nhiều người chỉ hối lỗi sau khi sự việc đã xảy ra, sau khi người khác đã bị tổn thương, sau khi bản thân đối diện với trách nhiệm pháp lý và sự lên án của cộng đồng. Nhưng xã hội văn minh không thể chỉ trông chờ vào sự ân hận muộn màng. Chúng ta phải học cách kiểm soát hành vi trước khi bạo lực xảy ra; xa hơn nữa là kiểm soát tâm lý, quản trị cảm xúc, rèn luyện lối ứng xử phi bạo lực ngay từ gia đình, nhà trường và không gian công cộng.

Một cái tát không chỉ là chuyện của một bàn tay. Nó là dấu hiệu cho thấy có lúc con người đã để phần bản năng lấn át phần văn hóa. Và nhiệm vụ của giáo dục, pháp luật, truyền thông và cộng đồng là giúp mỗi người biết dừng lại trước ranh giới ấy.

Văn minh bắt đầu từ khoảnh khắc con người có thể rất giận, nhưng vẫn không ra tay làm đau người khác.

Hàn Vũ Linh, Tạp chí Truyền thống và Phát triển