Gia đình vốn được xem là nơi bình yên nhất để trẻ em được yêu thương, che chở và lớn lên trong cảm giác an toàn. Tuy nhiên, trong thực tế đời sống hiện nay, phía sau không ít cánh cửa gia đình lại tồn tại những xung đột âm ỉ, những cuộc cãi vã kéo dài hoặc sự im lặng lạnh lẽo giữa cha mẹ. Chính những mâu thuẫn ấy đang để lại những tổn thương sâu sắc, âm thầm nhưng dai dẳng trong tâm hồn con trẻ những “vết thương vô hình” có thể theo các em suốt hành trình trưởng thành.
Khi xung đột gia đình không còn là hiện tượng cá biệt
Hiện nay, dù chưa có những thống kê toàn diện trên phạm vi cả nước về xung đột gia đình, song các số liệu về ly hôn trong những năm gần đây đã phản ánh khá rõ mức độ phổ biến và nghiêm trọng của vấn đề này. Đầu năm 2025, Cục Thống kê công bố cả nước có khoảng 2,2 triệu người ly hôn. Đáng chú ý, tại một số địa phương, tỷ lệ ly hôn ở mức rất cao. Riêng tại Hải Dương, trong tháng 8/2024, số vụ ly hôn chiếm tới 63% số cặp kết hôn, cho thấy xung đột gia đình đã trở thành một hiện tượng xã hội đáng báo động.
Nguyên nhân của xung đột gia đình, đặc biệt trong quan hệ vợ chồng ngày nay không chỉ xuất phát từ khó khăn kinh tế, mà còn đến từ sự va chạm giá trị sống: sự bất đồng quan điểm, mâu thuẫn trong chi tiêu, công việc, quản lý tài chính, cách giáo dục con cái, cũng như sự thiếu tôn trọng lẫn nhau. Trong bối cảnh xã hội hiện đại, khi bình đẳng giới và quyền tự do cá nhân ngày càng được đề cao thì mỗi thành viên gia đình, cả hai giới nam và nữ đều mong muốn được tôn trọng, lắng nghe và thừa nhận những giá trị bản thân. Gia đình vì thế không thể là nơi áp đặt hay chịu đựng, mà cần trở thành không gian đối thoại, sự sẻ chia và đồng cảm. Khi điều đó không được đảm bảo bằng những nguyên tắc ứng xử hàng ngày, xung đột gia đình, nhất là giữa vợ và chồng rất dễ nảy sinh và kéo dài.
Áp lực tinh thần có thể hình thành bạo lực ít được nhận diện
Điều đáng lo ngại là xung đột gia đình không chỉ tồn tại dưới dạng cãi vã hay bạo lực thể chất dễ nhận thấy. Theo Luật Phòng, chống bạo lực gia đình (2022), đã quy định 16 hành vi bạo lực gia đình, trong đó phần lớn là các hành vi bạo lực tinh thần, như xúc phạm danh dự, cô lập, gây áp lực tâm lý thường xuyên, kiểm soát, đe dọa, lạnh nhạt kéo dài hoặc tạo môi trường căng thẳng, ngột ngạt trong gia đình. Điều này cho thấy bạo lực gia đình không chỉ là những hành vi gây tổn thương thân thể, mà còn được nhận diện rõ ràng trong pháp luật bao gồm những tác động tinh thần âm thầm nhưng nguy hiểm, đặc biệt đối với trẻ em.
Trên thực tế, nhiều gia đình không có bạo lực thể chất, song lại tồn tại những cuộc “chiến tranh lạnh”, sự im lặng kéo dài, thái độ thờ ơ hoặc bầu không khí căng thẳng thường trực giữa cha mẹ. Những biểu hiện này thường không được nhìn nhận đầy đủ như một dạng bạo lực, nhưng lại gây áp lực tâm lý nặng nề và lâu dài cho con trẻ.
Không ít cặp vợ chồng không giải quyết được những bất đồng, mâu thuẫn, xung đột lại lựa chọn mô hình“sống chung trong vỏ bọc”, cố gắng duy trì hình ảnh gia đình êm ấm trước xã hội, trong khi bên trong vẫn là những mâu thuẫn không được giải quyết kéo dài. Trẻ em lớn lên trong môi trường ấy thường mang cảm giác bất an, lo sợ, đồng thời có những phản ứng tiêu cực về tâm lý, hành vi. Có em trở nên thu mình, tự ti, lo âu, có em lại dễ cáu gắt, nóng nảy, phản ứng mất kiểm soát với những người xung quanh. Đáng lo ngại hơn, nhiều trẻ em rơi vào trạng thái trầm cảm, tự hành hạ bản thân hoặc có hành vi hủy hoại chính mình.
Khi thường xuyên chứng kiến hoặc cảm nhận xung đột giữa cha mẹ, trẻ em dễ mất niềm tin vào cuộc sống và các mối quan hệ xã hội. Cảm giác bị bỏ rơi, thiếu an toàn, thiếu yêu thương nếu kéo dài sẽ trở thành những tổn thương tâm lý sâu sắc, có thể chuyển hóa thành các bệnh lý như rối loạn cảm xúc, rối loạn hành vi, thậm chí là bệnh tâm thần, được y học nhận diện, buộc phải có sự can thiệp, điều trị tích cực của bác sĩ theo các phác đồ khác nhau.
Xung đột cha mẹ có thể làm trẻ em lớn lên sợ yêu, sợ kết hôn
Thực tiễn nghiên cứu và công tác xã hội lâm sàng cho thấy, những đứa trẻ lớn lên trong gia đình thường xuyên xảy ra mâu thuẫn không chỉ chịu tổn thương nhất thời, mà còn mang theo những “vết hằn tâm lý” kéo dài trong suốt quá trình trưởng thành, thậm chí “hậu trưởng thành”. Gia đình, với những chức năng xã hội quan trọng là môi trường nuôi dưỡng tâm lý, tình cảm, cung cấp sự chăm sóc, hình thành niềm tin, cảm xúc và định hướng cho trẻ em nhìn nhận, ứng xử trong các mối quan hệ xã hội. Khi môi trường đó bị bao phủ bởi xung đột, bất ổn và căng thẳng, những tổn thương tâm lý sẽ dần ăn sâu vào đời sống nội tâm của trẻ tạo ra những suy nghĩ lệch chuẩn.
Khi sống trong một gia đình mà cha mẹ thường xuyên cãi vã, mắng chửi nhau, nhưng lại cố gắng duy trì hình ảnh hạnh phúc, êm ấm trước xã hội, trẻ dễ hình thành nhận thức lệch lạc rằng gia đình và các mối quan hệ thân mật chỉ là sự “đóng vai”, thực hiện “trách nhiệm và nghĩa vụ” và thiếu chân thực. Nói cách khác, sự mâu thuẫn giữa những gì trẻ nhìn thấy bên trong gia đình và những gì được thể hiện ra bên ngoài khiến trẻ mất phương hướng trong việc phân biệt đâu là yêu thương thật sự, đâu là sự giả tạo. Điều này làm xói mòn niềm tin của trẻ vào các mối quan hệ gần gũi, đặc biệt là quan hệ vợ chồng và các giá trị tích cực của gia đình.
Đặc biệt, trong những gia đình có bạo lực thể chất hoặc bạo lực lời nói, tác động tâm lý đối với trẻ thường nghiêm trọng hơn và kéo dài hơn. Nhiều trẻ em, nhất là bé gái, khi trưởng thành mang theo nỗi ám ảnh sâu sắc về hôn nhân, gia đình. Hình ảnh người cha nóng nảy, bạo lực hoặc người mẹ cam chịu, tổn thương có thể trở thành “khuôn mẫu tiêu cực” in sâu trong tiềm thức, khiến các em sợ kết hôn, sợ ràng buộc, sợ lặp lại bi kịch gia đình đã từng chứng kiến. Thậm chí, có người sợ chính hạnh phúc của bản thân, bởi hạnh phúc gắn liền với nguy cơ tan vỡ và đau khổ trong ký ức tuổi thơ. Những tổn thương này không chỉ ảnh hưởng đến đời sống tình cảm cá nhân, mà còn tác động đến cấu trúc gia đình và xã hội. Khi một bộ phận người trẻ sợ yêu, sợ kết hôn hoặc thiếu niềm tin vào gia đình, nguy cơ đứt gãy các mối quan hệ bền vững sẽ gia tăng, kéo theo nhiều hệ lụy xã hội khác. Vì vậy, việc phòng ngừa và giải quyết xung đột gia đình không chỉ là vấn đề riêng của từng cặp vợ chồng, mà còn là trách nhiệm chung của gia đình, cộng đồng và toàn xã hội trong việc bảo vệ sức khỏe tinh thần và tương lai của trẻ em.
Cha mẹ, người thầy đầu tiên và cũng là bác sĩ tâm hồn của trẻ em
Trong quá trình hình thành và phát triển nhân cách trẻ em, cha mẹ chính là người thầy đầu tiên và cũng là những “bác sĩ” tâm hồn quan trọng nhất. Mọi thái độ, lời nói và cách ứng xử của cha mẹ không chỉ tác động trực tiếp đến đời sống cảm xúc của trẻ ở hiện tại, mà còn âm thầm định hình hệ giá trị, niềm tin hàng ngày ở trẻ em và cách trẻ em xây dựng các mối quan hệ trong tương lai.
Thực tế trong các xung đột vợ chồng không thể giải quyết, hay nếu hôn nhân không thể cứu vãn và buộc phải đi đến ly hôn, điều đáng quan tâm không nằm ở sự tan vỡ của cuộc hôn nhân, mà nằm ở cách cha mẹ ứng xử với con cái sau tan vỡ gia đình. Sự văn minh, tôn trọng lẫn nhau và thống nhất trong việc chăm sóc, giáo dục con sẽ giúp trẻ giảm thiểu đáng kể những tổn thương tâm lý ở trẻ em. Khi cha mẹ dù không còn chung sống nhưng vẫn giữ được sự hợp tác, trách nhiệm và nhất quán trong vai trò làm cha, làm mẹ, trẻ em vẫn có thể cảm nhận được tình yêu thương đầy đủ và ổn định từ cả hai phía, qua đó duy trì cảm giác an toàn và niềm tin vào gia đình.
Ngược lại, nếu sau ly hôn, cha mẹ tiếp tục xung đột, nói xấu, đổ lỗi cho nhau hoặc kéo con vào những tranh chấp của người lớn, trẻ em rất càng rơi vào trạng thái hoang mang, mặc cảm và tổn thương sâu sắc. Nhiều trẻ tự cho rằng mình là nguyên nhân của sự tan vỡ, từ đó hình thành cảm giác tội lỗi, tự ti và mất niềm tin vào các mối quan hệ thân mật.
Trong trường hợp hôn nhân còn khả năng hàn gắn, việc cải thiện mối quan hệ vợ chồng không chỉ là vấn đề của hai người lớn, mà còn là điều kiện quan trọng để bảo vệ sự phát triển lành mạnh của con trẻ. Vợ chồng cần học cách trò chuyện, chia sẻ và quan tâm đến con nhiều hơn, đồng thời chủ động điều chỉnh cách ứng xử của chính mình. Điều này đòi hỏi cha mẹ phải trang bị kiến thức và kỹ năng tâm lý, giáo dục, hiểu rõ đặc điểm phát triển tâm sinh lý của từng độ tuổi, từng cá tính, từng hoàn cảnh sống của con để có cách giao tiếp và giáo dục phù hợp. Bên cạnh đó, quan trọng hơn cả là khả năng kiểm soát cảm xúc của người lớn. Mọi bất đồng trong hôn nhân cần được trao đổi riêng, trên tinh thần bình tĩnh, tôn trọng và hướng tới giải pháp. Khi cha mẹ biết kiềm chế cảm xúc, thể hiện sự tôn trọng lẫn nhau ngay cả trong bất đồng, đó cũng chính là bài học sống động nhất về cách ứng xử văn minh mà trẻ tiếp nhận mỗi ngày.
Gia đình không phải là sân khấu, im lặng không đồng nghĩa với bình yên
Một quan niệm sai lầm khá phổ biến hiện nay là cho rằng chỉ cần “không cãi nhau trước mặt con” là đã đủ để bảo vệ trẻ em khỏi những tác động tiêu cực của xung đột gia đình. Thực tế cho thấy, trẻ em rất nhạy cảm và tinh tế trong việc cảm nhận bầu không khí cảm xúc của gia đình. Ngay cả khi không nghe thấy một lời cãi vã nào, trẻ vẫn có thể nhận ra sự lạnh nhạt, xa cách, gượng gạo hay căng thẳng âm ỉ giữa cha mẹ thông qua ánh mắt, cử chỉ, giọng nói và cách ứng xử hằng ngày.
Gia đình không phải là sân khấu để người lớn “đóng kịch” và trẻ em lại là “khán giả” bất đặc dĩ để xem hết những vai diễn về sự êm ấm và hạnh phúc giả tạo của bố mẹ mình. Khi cha mẹ cố gắng che giấu mâu thuẫn bằng sự im lặng hoặc thái độ thờ ơ, trẻ em không những không cảm nhận được bình yên, mà ngược lại, chính các em cũng trở thành những “diễn viên” tham gia những “vai diễn” trong “vở kịch” hạnh phúc gia đình . Sự im lặng hay những “vai diễn” kéo dài trong gia đình thường không mang ý nghĩa của hòa thuận, mà là dấu hiệu của những vấn đề chưa được giải quyết, khiến trẻ em, trong thế giới nội tâm thực sự của mình luôn phải sống trong cảm giác căng thẳng, mơ hồ và những lo lắng bất định.
Vì vậy, điều quan trọng không phải là che giấu mâu thuẫn gia đình, mà là đối thoại và giải quyết mâu thuẫn sớm, một cách tích cực và có trách nhiệm từ cha mẹ và các thành viên gia đình. Khi cha mẹ biết trò chuyện thẳng thắn, lắng nghe nhau và tìm kiếm giải pháp trên tinh thần tôn trọng, trẻ em không chỉ được bảo vệ khỏi tổn thương tâm lý, mà còn học được những bài học quý giá về cách giải quyết xung đột trong cuộc sống. Sự chân thành, minh bạch và nỗ lực hàn gắn trong quan hệ vợ chồng chính là nền tảng để trẻ em cảm nhận được sự an toàn, tin cậy và yêu thương thực chất, những yếu tố không thể thay thế trong quá trình hình thành nhân cách và đời sống tinh thần của trẻ em.
Gia đình cũng cần được tư vấn và trị liệu trong hành trình chữa lành
Trong hành trình bảo vệ và phục hồi sức khỏe tinh thần cho trẻ em, gia đình giữ vai trò trung tâm, nhưng đồng thời cũng là một đối tượng cần được hỗ trợ. Trẻ em không thể tự chữa lành nếu môi trường gia đình, nơi các em sinh sống và gắn bó hằng ngày vẫn tồn tại căng thẳng, xung đột và những vấn đề chưa được giải quyết. Vì vậy, bên cạnh việc hỗ trợ trực tiếp cho trẻ, chính gia đình, đặc biệt là cha mẹ, cũng cần được tư vấn, trị liệu và đồng hành một cách bài bản.
Thực tế cho thấy, nhiều bậc cha mẹ lúng túng trong việc ứng xử với con không phải vì thiếu yêu thương, mà vì thiếu kiến thức và kỹ năng về tâm lý gia đình, hôn nhân và nuôi dạy con cái. Xung đột vợ chồng, áp lực kinh tế, căng thẳng công việc, sự khác biệt trong quan điểm sống nếu không được giải tỏa đúng cách rất dễ lan sang đời sống tinh thần của con trẻ. Trong bối cảnh đó, các chương trình tư vấn gia đình, trị liệu hôn nhân, giáo dục làm cha mẹ không chỉ là giải pháp hỗ trợ, mà cần được nhìn nhận như một nhu cầu thiết yếu của xã hội hiện đại.
Cha mẹ cần được tiếp cận những tri thức khoa học về gia đình, về phát triển tâm lý trẻ em, về kỹ năng giao tiếp, kiểm soát cảm xúc và giải quyết mâu thuẫn một cách lành mạnh. Việc tham gia các khóa học, chương trình tham vấn hoặc trị liệu gia đình giúp cha mẹ nhìn nhận lại chính mình, điều chỉnh hành vi, đồng thời xây dựng mối quan hệ vợ chồng tích cực hơn. Khi cha mẹ thay đổi theo hướng tích cực, môi trường sống của trẻ cũng được cải thiện, tạo nền tảng quan trọng cho quá trình chữa lành và phát triển nhân cách.
Bên cạnh đó, nhà trường, chuyên gia tâm lý, ngành công tác xã hội và hệ thống y tế cần phối hợp chặt chẽ trong việc hỗ trợ cả trẻ em và gia đình. Tư vấn tâm lý học đường, trị liệu gia đình, tham vấn hôn nhân, các nhóm hỗ trợ cha mẹ cần được kết nối thành một hệ sinh thái hỗ trợ liên tục, thay vì những can thiệp rời rạc, ngắn hạn. Điều này đặc biệt quan trọng trong các gia đình có xung đột kéo dài, nguy cơ bạo lực tinh thần hoặc trẻ em có biểu hiện rối loạn cảm xúc.
Để những mô hình hỗ trợ này phát huy hiệu quả, cần có chính sách giúp các gia đình tiếp cận dịch vụ tư vấn và trị liệu tâm lý một cách dễ dàng, bình đẳng và thân thiện hơn. Đồng thời, cần đẩy mạnh truyền thông nhằm thay đổi nhận thức xã hội: tìm đến tư vấn tâm lý, trị liệu gia đình không phải là dấu hiệu của thất bại, mà là biểu hiện của trách nhiệm và sự chủ động bảo vệ hạnh phúc gia đình.
Lời kết
Xung đột trong hôn nhân không chỉ là vấn đề của hai người lớn, mà luôn để lại những dấu ấn sâu sắc trong tâm hồn con trẻ. Những tổn thương ấy có thể không bộc lộ ngay, nhưng sẽ âm thầm định hình cách trẻ nhìn nhận bản thân, nhìn nhận các mối quan hệ và xây dựng hạnh phúc trong tương lai. Vì vậy, xây dựng gia đình hạnh phúc không thể chỉ dừng lại ở việc giữ gìn hình thức êm ấm bên ngoài, mà cần bắt đầu từ sự tôn trọng, đối thoại và yêu thương thực chất giữa các thành viên. Hạnh phúc của cha mẹ chính là nền tảng cho sự an toàn và phát triển lành mạnh của con cái.
Mỗi khi xảy ra mâu thuẫn gia đình, điều cần được đặt lên hàng đầu không chỉ là cái đúng, sai của người lớn, mà là câu hỏi: điều này sẽ để lại điều gì trong trái tim con trẻ? Cha mẹ cần bình tĩnh trước mọi xung đột gia đình để đi tìm câu trả lời ấy và đó chính là bước đầu tiên để ngăn chặn những “trái tim lạc lối”, bảo vệ con cái mình, gìn giữ tương lai, những giá trị đích thực gia đình và xã hội.
Hàn Vũ Linh, Tạp chí Truyền thống và Phát triển số 12/2025
