Cùng với sự phát triển mạnh mẽ của công nghệ số, người cao tuổi ngày càng tham gia nhiều hơn vào các hoạt động trên không gian mạng. Nhưng cũng từ đó, một nguy cơ mới hiện ra ngày càng rõ: họ đang trở thành một trong những nhóm dễ bị tổn thương trước các hình thức lừa đảo và tấn công mạng. Chỉ một cuộc gọi, một tin nhắn, một đường link, một lời xưng danh tưởng như đáng tin cậy cũng có thể khiến nhiều người mất tiền, mất tài sản, thậm chí mất cả sự bình an trong tâm trí. Vì vậy, lừa đảo trên không gian mạng đối với người cao tuổi hôm nay không chỉ là vấn đề an ninh công nghệ, mà còn là câu chuyện của lòng tin, của sự bảo vệ và trách nhiệm chung của gia đình, cộng đồng, xã hội trước những cạm bẫy ngày càng tinh vi đang bủa vây tuổi già.
- Kẻ gian không chỉ lợi dụng công nghệ, mà lợi dụng chính những đặc điểm tuổi già để lừa đảo, tấn công
Nói đến lừa đảo trên không gian mạng gần đây, nhiều người thường nghĩ ngay đến các chiêu trò công nghệ cao, trí tuệ nhân tạo, những thủ đoạn giả mạo ngày càng tinh vi. Điều đó đúng, nhưng chưa đủ. Cái đáng sợ hơn là những kẻ tội phạm không chỉ lợi dụng máy móc, mà lợi dụng chính những đặc điểm tâm lý rất thật, rất con người của người cao tuổi để tấn công. Thực tế các nhóm tội phạm thường ít chọn nạn nhân một cách ngẫu nhiên mà nhắm đến những nhóm yếu thế, dễ bị tổn thương hơn, trong đó người cao tuổi.
Vì lý do tuổi tác, người cao tuổi thường có những hạn chế nhất định trong việc tiếp cận, sử dụng công nghệ thông tin, nhất là trong thời đại công nghệ liên tục thay đổi. Họ có thể biết dùng điện thoại thông minh, biết lên mạng xã hội, biết gọi video, nhưng không phải ai cũng đủ kỹ năng để nhận diện những rủi ro ẩn sau một tin nhắn, một cuộc gọi, một đường link lạ hay một tài khoản giả danh. Trong khi đó, cùng với sự phát triển nhanh của thế giới số, các kịch bản lừa đảo ngày càng phức tạp, thậm chí các nhóm tội phạm dùng cả trí tuệ nhân tạo để mượn danh, tạo hình ảnh, khuôn mặt, giọng nói giả mạo người thân, cán bộ, cơ quan chức năng, nhân viên điện lực, nhà mạng hay những người bạn tưởng như rất đáng tin cậy. Với những người không thường xuyên cập nhật thông tin và thiếu kỹ năng phản biện số, sự giả mạo ấy rất dễ vượt qua hàng rào cảnh giác ban đầu.
Có lẽ điều mà kẻ gian lợi dụng nhiều hơn cả là lòng tin và sự chân thật của tuổi già. Thực tế là người cao tuổi, do đi qua một thời gian dài sống trong những chuẩn mực nghiêm túc, đứng đắn, thường có xu hướng tin rằng nếu ai đó nói năng chỉnh tề, xưng danh đúng mực, đưa ra lý do có vẻ hợp lý thì người đó là đáng tin. Chính đặc tính sống tử tế và có chuẩn mực ấy lại trở thành kẽ hở để kẻ xấu lợi dụng. Bởi chúng biết cách tạo dựng một niềm tin giả tạo, biết cách dẫn dắt, thao túng tâm lý, biết cách biến một câu chuyện vô lý thành hợp lý, rồi đưa người cao tuổi đi dần vào một “ma trận” tinh thần, nơi nạn nhân không còn tỉnh táo để tự hỏi: người này là ai, chuyện này có thật không, tại sao mình phải làm theo?
Mặt khác, người cao tuổi cũng thường nhạy cảm hơn trước những thông tin liên quan đến con cháu, bệnh tật, tài sản, pháp luật hoặc danh dự gia đình. Chỉ cần một cuộc gọi giả danh nói rằng tài khoản ngân hàng của họ có vấn đề, con cháu đang gặp tai nạn, hồ sơ bảo hiểm cần xác minh, số điện thoại sắp bị khóa, hoặc họ liên quan đến một vụ việc pháp lý nào đó, tâm lý lo lắng, bất an có thể lập tức bị kích hoạt. Kẻ gian hiểu rất rõ điều này. Chúng không cho nạn nhân thời gian suy nghĩ, liên tục thúc ép, dọa dẫm, yêu cầu giữ bí mật, khiến người cao tuổi càng khủng hoảng thông tin càng dễ làm theo sự dẫn dắt.
Từ nhiều vụ việc xảy ra trên thực tế cho thấy, lừa đảo trên không gian mạng với người cao tuổi là sự cộng hưởng của ba yếu tố: một bên là thủ đoạn công nghệ ngày càng cao, một bên là khoảng trống thông tin kỹ năng số và ở giữa là sự chân thật, cả tin, nghiêm túc của những người đã quen sống trong chuẩn mực, đạo lý. Đó cũng là lý do vì sao hậu quả của các vụ lừa đảo nhằm vào người cao tuổi thường không chỉ đơn thuần là mất tiền, mà còn để lại những tổn thương rất lâu dài về tâm lý. Người cao tuổi khi bị lừa không chỉ tiếc của, mà còn bị đánh sập niềm tin của mình vào con người, vào xã hội, và thậm chí vào chính sự tự tin của họ về kinh nghiệm từng trải của bản thân.
- Sự nguy hiểm từ những cú sốc tinh thần
Khi nói đến hậu quả của lừa đảo qua mạng, người ta thường nhắc tới thiệt hại đầu tiên là kinh tế. Qua các vụ việc ghi nhận, nhiều người già mất vài triệu, vài chục triệu, thậm chí cả hàng tỷ đồng chỉ sau một cú bấm điện thoại hay một cuộc gọi giả danh. Nhưng với người cao tuổi, thiệt hại không dừng ở tiền bạc. Phần nguy hiểm hơn nằm ở những gì xảy ra trong tâm trí họ sau đó.
Người cao tuổi thường xem khoản tiền mình có là một phần tích lũy của cả đời người. Đó không đơn giản là tài sản, mà là nguồn sống, là chỗ dựa cho bệnh tật, là cảm giác yên tâm trong những năm tháng cuối đời. Khi mất đi khoản tiền ấy vì bị lừa, họ không chỉ đau vì tiền, mà còn đau vì cảm giác mình bất lực trước một thế giới đang thay đổi quá nhanh và đang xấu đi. Nhiều người tự dằn vặt: già đến từng này rồi mà vẫn để bị lừa. Cảm giác xấu hổ, hụt hẫng, thất vọng ấy ám vào trí nhớ người già lâu hơn nhiều so với người trẻ. Có khi chỉ một lần bị lừa thôi mà họ nhớ mãi, day dứt mãi, tự trách mình mãi, làm cho sức khỏe tinh thần suy giảm nghiêm trọng.
Ở tuổi già, sức khỏe tâm lý, tinh thần luôn gắn chặt với sức khỏe thể chất. Một cú sốc kéo dài có thể dẫn tới mất ngủ, ăn kém, lo âu, trầm lặng, huyết áp tăng, tim mạch bất ổn. Có những người sau khi bị lừa thì không còn muốn cầm điện thoại, không muốn lên mạng, không muốn trò chuyện với ai vì mặc cảm. Có người trở nên ngờ vực quá mức, mất niềm tin vào cả những người tử tế xung quanh. Có người lại bám chặt hơn vào nỗi tiếc tiền, tiếc của, kể đi kể lại câu chuyện đã xảy ra, sống mãi trong một trạng thái tự dằn vặt không dứt. Bởi thế, đúng như cách nói dân gian, nhiều trường hợp thật sự là “tiền mất tật mang”: mất tiền đã đau, mà cái hậu quả còn chạy dài ra sức khỏe, tinh thần, các mối quan hệ gia đình, niêm tin và cả cái cách họ nhìn tương lai thế giới.
Điều đáng thương hơn là không ít người cao tuổi sau khi bị lừa lại chọn im lặng. Họ sợ con cháu trách, sợ bị chê là dại, sợ mất mặt, sợ người khác biết chuyện rồi coi thường mình. Sự im lặng ấy khiến tổn thương càng sâu hơn. Thay vì được chia sẻ, trấn an và hỗ trợ xử lý, họ phải một mình ôm lấy cảm giác xấu hổ và bất lực. Trong nhiều trường hợp, chính phản ứng thiếu kiên nhẫn của người thân sau đó mới làm người già đau thêm: “Sao bố mẹ lại tin?”, “Đã bảo rồi mà không nghe”, “Có thế mà cũng bị lừa”. Những câu nói ấy có thể xuất phát từ lo lắng, nhưng nếu thiếu sự cảm thông, sẽ biến một nạn nhân thành người có lỗi nặng nề trong chính cái nhìn của gia đình mình.
Thực tế các vụ lừa đảo cũng cần thấy rằng không chỉ xảy ra ở những người cao tuổi quá cả tin hay thiếu hiểu biết về công nghệ. Ngay cả người trẻ, người có học, người thường xuyên dùng công nghệ đôi khi cũng có thể sập bẫy. Điều này cho thấy không gian mạng hôm nay đã trở thành một môi trường rủi ro cao, nơi thật, giả lẫn lộn và những chiêu trò ngày càng được chuyên nghiệp hóa, có kịch bản, có phân vai, có công nghệ hỗ trợ và có chiến thuật đánh vào đúng nỗi sợ, nỗi lo, niềm tin của con người. Nhưng với người cao tuổi, nguy cơ ấy cao hơn vì họ thường không có đủ thông tin để so sánh, đối chiếu, kiểm tra và phản ứng đủ nhanh với các cạm bẫy lừa đảo phức tạp.
Chính vì vậy, điều quan trọng nhất hiện nay không phải chỉ đưa những thông điệp cảnh báo chung chung rằng “đừng để bị lừa”, “đừng tin ai” mà là phải giúp người cao tuổi có khả năng nhận diện sớm, có kỹ năng phòng chống tội phạm mạng. Tức là ngay khi có người lạ nhắn tin, gọi điện, xưng danh, yêu cầu cung cấp thông tin, thúc giục chuyển tiền, dọa dẫm hay dùng những câu chuyện khẩn cấp để dẫn dắt tâm lý, thì trong đầu người cao tuổi phải lập tức bật lên một phản xạ trong nhận thức: đây có thể là lừa đảo. Khi phản xạ ấy được hình thành, khả năng tự bảo vệ mới được kích hoạt.
- An toàn mạng cần cả xã hội vào cuộc
Nói người cao tuổi phải cảnh giác là đúng, nhưng nếu chỉ dừng ở đó thì chưa đủ. Bởi người già không thể một mình chống lại một thế giới lừa đảo số ngày càng tinh vi, có tổ chức, có công nghệ, có kịch bản và có cả những kỹ thuật thao túng tâm lý chuyên nghiệp. Muốn bảo vệ họ, cần một mạng lưới hỗ trợ rộng hơn, trong đó gia đình đóng vai trò gần nhất, còn truyền thông, công nghệ và cơ quan chức năng tạo nên một vòng bảo vệ từ xa.
Trước hết, trong gia đình, con cái phải luôn theo sát, trở thành những người bạn đồng hành công nghệ của cha mẹ. Điều này không chỉ là cài điện thoại, tạo tài khoản hay giúp cha mẹ dùng mạng xã hội, mà quan trọng hơn là phải thường xuyên trò chuyện với bố mẹ về những nguy cơ lừa đảo đang diễn ra.
Không phải một lần nói là đủ. Những câu chuyện thông tin với người cao tuổi ấy phải được nhắc đi nhắc lại bằng cách tự nhiên, bằng ví dụ thực tế, bằng những bài báo, những đường link, những câu chuyện đã xảy ra đâu đó. Người cao tuổi cần được “cài đặt” vào đầu một số nguyên tắc phản xạ: không nói chuyện lâu với người lạ, không cung cấp thông tin cá nhân, không bấm vào đường link lạ, không chuyển tiền khi chưa xác minh, không tự giải quyết một mình những chuyện có dấu hiệu bất thường. Khi những nguyên tắc ấy được lặp lại đủ nhiều, nó sẽ dần trở thành một lớp đề kháng tâm lý cho người già.
Nhưng cách nói chuyện, truyền thông cho người cao tuổi cũng rất quan trọng. Nếu con cái chỉ lên giọng “dạy dỗ”, ra lệnh, hay làm cho cha mẹ cảm thấy mình bị giám sát, bị xem là kém cỏi, thì người cao tuổi rất dễ kháng cự hoặc nghe mà không tiếp nhận. Cách tốt nhất là kể chuyện, cùng xem tin, cùng bàn luận, gửi cho nhau những ví dụ thực tế để bố mẹ hiểu rằng con cái đang đồng hành, đang lo cho mình chứ không phải đang cấm cản hay coi thường mình. Sự khéo léo trong truyền thông giữa các thế hệ vì vậy trở thành một yếu tố rất quan trọng trong việc bảo vệ người cao tuổi trước tội phạm số.
Gia đình cũng nên tạo ra những “quy ước an toàn” rất cụ thể. Chẳng hạn, bất kỳ yêu cầu chuyển tiền nào qua điện thoại đều phải gọi lại cho con cháu để kiểm chứng. Bất kỳ ai xưng là công an, tòa án, ngân hàng, nhà mạng, điện lực yêu cầu cung cấp thông tin cá nhân đều phải dừng lại và hỏi người thân. Bất kỳ đường link lạ nào cũng không bấm. Bất kỳ khoản đầu tư nào hứa lợi nhuận cao cũng phải bàn bạc trước. Những quy ước đơn giản ấy nếu được thống nhất trong gia đình sẽ giúp người cao tuổi có điểm tựa khi hoang mang. Họ không phải tự quyết một mình trong áp lực tâm lý do kẻ gian tạo ra.
Về phía xã hội, truyền thông phải đi trước một bước. Những thông tin về thủ đoạn mới, chiêu trò mới, các hình thức giả danh mới cần được phổ biến đến người cao tuổi qua các kênh thông tin họ thường tiếp cận theo cách dễ hiểu, trực quan và lặp lại đủ nhiều. Không thể chỉ phát cảnh báo trên những kênh mà người cao tuổi ít tiếp cận, cũng không thể chỉ nói bằng ngôn ngữ kỹ thuật. Cần có những bản tin, chương trình, tờ rơi, buổi nói chuyện cộng đồng, lớp học kỹ năng số, lớp tập huấn phòng chống lừa đảo dành riêng cho người cao tuổi. Trong một xã hội đang già hóa nhanh, chuyện này không còn là việc làm thêm, mà phải trở thành một phần bắt buộc của chiến lược an sinh số.
Bên cạnh đó, các công ty công nghệ và đơn vị cung cấp dịch vụ cũng phải có trách nhiệm hơn. Cần tăng cường các lớp bảo mật, cơ chế cảnh báo, nhận diện rủi ro, hỗ trợ người dùng lớn tuổi, hạn chế tối đa khả năng bị hack tài khoản, bị giả mạo, bị dẫn dụ bằng các thao tác phức tạp. Về lâu dài, thậm chí cần nghĩ tới những không gian số, những mạng riêng, hay những thiết kế thân thiện hơn với người cao tuổi, nơi sự an toàn được đặt lên hàng đầu chứ không chỉ là sự tiện lợi.
Cơ quan chức năng, hội người cao tuổi, tổ dân phố, các câu lạc bộ cộng đồng cũng có thể tham gia tạo thành một “hàng rào xã hội” phòng chống lừa đảo số. Một buổi sinh hoạt khu dân cư về các chiêu trò lừa đảo mới, một nhóm Zalo chính thống thông báo cảnh báo, một số điện thoại hỗ trợ khẩn cấp, một cán bộ cộng đồng mà người già có thể hỏi khi nghi ngờ… đều có thể giúp giảm rủi ro rất nhiều. Bởi người cao tuổi nhiều khi không thiếu thiện chí học hỏi, họ chỉ thiếu nơi hỏi đúng lúc và người giải thích đủ kiên nhẫn.
Cuối cùng, khi người cao tuổi phát hiện dấu hiệu lừa đảo, điều đầu tiên họ cần làm không phải là im lặng vì xấu hổ, mà là phải nói ngay với con cháu và người thân. Đây là sự trợ giúp gần nhất và nhanh nhất. Tiếp theo, nạn nhân có thể liên hệ với cơ quan chức năng, được tư vấn cách xử lý, được hỗ trợ về pháp lý hoặc nghiệp vụ nếu sự việc đã nghiêm trọng hơn. Sự im lặng chỉ làm cho kẻ xấu mạnh lên, còn người già thì cô đơn hơn trong chính nỗi sợ của mình.
Người cao tuổi bước vào không gian mạng là một bước tiến tự nhiên của tuổi già trong xã hội hiện đại. Ở đó có thông tin, có niềm vui, có sự kết nối, có quyền được hiện diện và được tham gia vào đời sống số như mọi công dân khác. Nhưng cũng chính ở đó, nếu thiếu kỹ năng và thiếu một vòng bảo vệ cần thiết, người cao tuổi rất dễ trở thành nạn nhân của những trò lừa đảo ngày càng tinh vi và vô cảm.
Bởi vậy, bảo vệ người cao tuổi trước lừa đảo trên không gian mạng phải là sự kết hợp giữa ý thức tự phòng vệ của chính người già, sự đồng hành kiên nhẫn của con cháu, sự vào cuộc mạnh mẽ của truyền thông, công nghệ và cơ quan chức năng. Khi người cao tuổi có đủ kiến thức, có người để hỏi, có nơi để báo, có kỹ năng để nghi ngờ đúng lúc, thì những cạm bẫy số sẽ bớt đi nhiều sức mạnh. Một xã hội thật sự nhân văn không chỉ mở cửa công nghệ cho người cao tuổi, mà còn phải thắp sáng trong cánh cửa ấy những ngọn đèn cảnh báo, những bàn tay dẫn đường và những điểm tựa đủ tin cậy để họ không phải đi qua thế giới số trong cô đơn và bất an.
Đặng Vũ Cảnh Linh, Người cao tuổi 4.0. mạng xã hội, lừa đảo trên mạng
