Có lẽ chưa bao giờ người trẻ có nhiều cơ hội như hôm nay. Họ được tiếp cận tri thức rộng mở, được sống trong một thế giới kết nối, được học tập, làm việc, sáng tạo bằng những điều kiện mà các thế hệ trước không dễ có được. Nhưng cũng có lẽ chưa bao giờ người trẻ lại phải trưởng thành trong một xã hội biến động nhanh đến vậy. Thị trường lao động thay đổi liên tục, mạng xã hội tạo ra vô số hình mẫu thành công, còn đời sống hiện đại đặt lên vai người trẻ những áp lực âm thầm nhưng rất nặng nề.
Đằng sau vẻ ngoài năng động, tự tin, hiện đại của Gen Z là không ít nỗi lo âu, cảm giác chênh vênh, mất phương hướng, thậm chí khủng hoảng tinh thần. Vấn đề đặt ra không phải là phán xét người trẻ hôm nay yếu đuối hơn hay mạnh mẽ hơn các thế hệ trước, mà là cần hiểu đúng những áp lực xã hội đang tác động đến họ, từ đó giúp họ xây dựng bản lĩnh, niềm tin và một hệ giá trị đủ vững để bước đi trong tương lai.
- Gen Z và cảm giác chênh vênh trong một xã hội nhiều cơ hội nhưng cũng nhiều bất định
Khi nói về trạng thái lo âu, mất phương hướng hay cảm giác “chênh vênh” của Gen Z, không nên chỉ nhìn đó như một vấn đề tâm lý cá nhân. Đúng là mỗi bạn trẻ có tính cách, năng lực thích ứng và sức chịu đựng khác nhau, nhưng sự chênh vênh ấy còn chịu tác động rất lớn từ bối cảnh xã hội bên ngoài.
Gen Z đang trưởng thành trong một đời sống thay đổi quá nhanh. Cách học thay đổi nhanh, thị trường lao động thay đổi nhanh, chuẩn mực thành công cũng thay đổi nhanh. Các em có nhiều cơ hội hơn, nhưng đồng thời phải chịu áp lực cạnh tranh lớn hơn trong học tập, việc làm, thu nhập, vị trí xã hội và con đường khẳng định bản thân. Khi xã hội luôn đặt ra yêu cầu phải giỏi hơn, nhanh hơn, nổi bật hơn, nhiều bạn trẻ dễ rơi vào cảm giác mình chưa đủ tốt, chưa đủ mạnh, chưa biết sẽ đi về đâu.
Đặc biệt, xã hội ngày nay tạo cho người trẻ cảm giác không có gì thật sự chắc chắn. Ngay cả khi đã có thành công, người ta vẫn phải tiếp tục phấn đấu, tiếp tục chứng minh, tiếp tục xây dựng và giữ gìn hình ảnh gần như hằng ngày, hằng giờ. Một sai sót, một “tai nạn” truyền thông, một lựa chọn vội vàng, thậm chí một biến cố ngoài ý muốn cũng có thể làm lung lay những gì một người mất nhiều năm gây dựng. Chính cảm giác bất định ấy khiến người trẻ vừa khát khao vươn lên, vừa thường trực lo âu.
Có ý kiến cho rằng Gen Z dường như “mong manh” và dễ tổn thương hơn các thế hệ trước. Cần nhìn nhận vấn đề này một cách công bằng. Không nên vội vàng quy kết người trẻ hôm nay là yếu đuối, nhưng cũng phải thừa nhận rằng một bộ phận người trẻ dễ tổn thương hơn trước những va chạm của đời sống. Các thế hệ trước từng trải qua chiến tranh, thiếu thốn vật chất, bao cấp, khó khăn trong mưu sinh, nên được rèn luyện nhiều hơn trong hoàn cảnh khắc nghiệt. Trong khi đó, nhiều bạn trẻ hôm nay có điều kiện sống tốt hơn, được gia đình bao bọc nhiều hơn, ít va chạm với khó khăn thực tế hơn, ít phải đối diện trực tiếp với thiếu thốn và thử thách. Chính vì ít trải qua va vấp, sức đề kháng tâm lý, khả năng chịu áp lực và năng lực vượt qua nghịch cảnh của một số bạn chưa được rèn luyện đầy đủ.
Nhưng điều đó không có nghĩa là Gen Z kém cỏi hơn. Các em chỉ đang sống trong một môi trường trưởng thành khác. Thách thức không còn chủ yếu là thiếu ăn, thiếu mặc, mà chuyển sang áp lực lựa chọn, cạnh tranh, hình ảnh cá nhân, bản sắc, vị trí xã hội và sức khỏe tinh thần. Nhiều áp lực của Gen Z không nhìn thấy ngay bằng mắt thường. Bên ngoài, các em có thể năng động, tự tin, dùng công nghệ giỏi, giao tiếp linh hoạt, nhưng bên trong lại nhiều lo âu về tương lai, nỗi sợ thất bại và cảm giác mình có thể bị bỏ lại phía sau.
Khủng hoảng của người trẻ hôm nay không chỉ đến từ thiếu cơ hội, mà còn đến từ sự bất định của cơ hội. Có rất nhiều lựa chọn nhưng không phải ai cũng biết chọn gì. Có rất nhiều con đường nhưng không phải con đường nào cũng phù hợp. Có rất nhiều hình mẫu thành công nhưng không phải hình mẫu nào cũng đáng theo đuổi. Khi lựa chọn quá nhiều, giá trị quá nhiễu loạn, áp lực quá lớn mà điểm tựa bên trong chưa đủ vững, người trẻ rất dễ rơi vào trạng thái hoang mang.
Gần đây, trong đời sống xã hội xuất hiện nhiều hơn những thảo luận về một bộ phận người trẻ rơi vào trạng thái “không học, không làm, không tham gia đào tạo”. Đây không chỉ là câu chuyện việc làm, mà còn là dấu hiệu cho thấy một số thanh niên đang có nguy cơ đứng ngoài quá trình tích lũy năng lực, đứng ngoài nhịp vận động của thị trường lao động và rộng hơn là đứng ngoài những cơ hội phát triển của chính mình. Khi người trẻ không còn gắn bó với học tập, lao động, rèn luyện nghề nghiệp, họ rất dễ bị đẩy ra bên lề trong một xã hội thay đổi nhanh và cạnh tranh ngày càng mạnh.
Cùng với đó là những lo ngại về xu hướng “4 không” trong một bộ phận giới trẻ: không yêu, không kết hôn, không sinh con, không gia đình. Cần nhìn hiện tượng này trong một bối cảnh rộng hơn, với nhiều áp lực đan xen: áp lực kinh tế, chi phí sống đô thị, việc làm chưa ổn định, tác động của thế giới ảo, giá trị sống ảo, tri thức giả, cùng những biến đổi trong quan niệm của thanh niên về tình yêu, hôn nhân và gia đình. Không thể đơn giản quy kết đó là sự ích kỷ hay vô trách nhiệm của người trẻ, bởi mỗi lựa chọn cá nhân đều có hoàn cảnh và lý do riêng. Nhưng nếu xu hướng ấy lan rộng, nó sẽ đặt ra những vấn đề đáng suy nghĩ đối với đời sống gia đình, trách nhiệm liên thế hệ, chất lượng dân số và sự gắn kết xã hội.
Từ góc nhìn xã hội học, những hiện tượng ấy cho thấy có một bộ phận thanh niên đang lúng túng trong việc xác định vị trí của mình trong học tập, lao động, quan hệ xã hội và đời sống gia đình. Nếu “không học, không làm, không tham gia đào tạo” phản ánh nguy cơ suy giảm năng lực tham gia thị trường lao động, thì “không yêu, không kết hôn, không sinh con, không gia đình” lại gợi ra những biến đổi sâu hơn trong đời sống tình cảm, trách nhiệm gia đình và quan hệ giữa các thế hệ.
Đáng lo hơn, còn có một cái “không” khác âm thầm hơn nhưng rất hệ trọng: không có lý tưởng, không có phương châm sống rõ ràng. Một người trẻ có thể chưa giàu, chưa thành công, chưa có vị trí xã hội cao, nhưng nếu có lý tưởng, có mục tiêu, có niềm tin vào những giá trị tốt đẹp, họ vẫn có điểm tựa để đi tiếp. Ngược lại, khi không biết mình sống vì điều gì, phấn đấu cho điều gì, muốn trở thành người như thế nào, người trẻ rất dễ rơi vào cảm giác trống rỗng, mất phương hướng và tự tách mình khỏi đời sống xã hội.
Vì vậy, cảm giác chênh vênh của Gen Z không phải đơn giản là biểu hiện của sự yếu đuối. Đó là dấu hiệu của một thế hệ đang trưởng thành trong xã hội nhiều cơ hội nhưng cũng nhiều sức ép, nhiều ngã rẽ và nhiều bất định.
- Khi chuẩn mực thành công ngày càng bị vật chất hóa
Một trong những áp lực lớn nhất đối với người trẻ hiện nay là áp lực thành công sớm. Trong đời sống hôm nay, có thể thấy chuẩn mực thành công đang có xu hướng bị thu hẹp và vật chất hóa. Thành công nhiều khi được nhìn qua những biểu hiện rất dễ thấy: thu nhập cao, nhà đẹp, xe đẹp, hàng hiệu, khả năng tiêu dùng, mức độ nổi tiếng, hình ảnh cá nhân trên mạng xã hội. Những biểu hiện ấy không phải là xấu nếu được tạo dựng bằng lao động chân chính, năng lực thật và sự nỗ lực bền bỉ. Nhưng nếu xã hội quá nhấn mạnh vào chúng, người trẻ rất dễ nghĩ rằng tiền bạc, địa vị và sự nổi tiếng là thước đo quan trọng nhất, thậm chí là duy nhất, của giá trị con người.
Truyền thông và mạng xã hội trong trường hợp này không phải là nguyên nhân duy nhất, nhưng có vai trò khuếch đại rất mạnh. Mỗi ngày, người trẻ tiếp xúc với quá nhiều hình ảnh về cuộc sống giàu có, hưởng thụ, những chuyến đi sang trọng, những câu chuyện “thành công rất sớm”. Những hình ảnh ấy có thể truyền cảm hứng ở một mức độ nào đó, nhưng nếu xuất hiện quá dày đặc, được tô vẽ quá lung linh, nó sẽ góp phần làm cho nhiều bạn trẻ sốt ruột với chính mình, cảm thấy mình chậm hơn, kém hơn, hoặc chưa đủ thành công.
Điều nguy hiểm là khi thành công bị nhìn chủ yếu qua lăng kính tiền bạc, người trẻ dễ đánh giá bản thân và người khác bằng thu nhập, tài sản, mức độ tiêu dùng hoặc sự công nhận bên ngoài. Khi ấy, những giá trị bền vững hơn như tri thức, nhân cách, lao động tử tế, chuyên môn vững vàng, lý tưởng sống, trách nhiệm với gia đình, cộng đồng, sự hài lòng và hạnh phúc nội tâm lại dễ bị xem nhẹ.
Nếu không được định hướng, áp lực thành công sớm có thể làm lệch lạc động cơ sống. Có bạn chọn ngành học chỉ vì nghĩ dễ kiếm tiền, chọn nghề vì thấy hào nhoáng, hoặc chạy theo những cách làm giàu nhanh mà thiếu nền tảng năng lực thật. Khi chạy đua theo thành công vật chất bằng mọi giá, người trẻ dễ sốt ruột, thực dụng, dễ so sánh, dễ tự ti, thậm chí có lúc bất chấp.
Đằng sau áp lực thành công sớm còn là một môi trường giá trị rất phức tạp. Thật – giả, đúng – sai, tốt – xấu, thành công thật và thành công ảo nhiều khi bị pha trộn. Khi chứng kiến mặt trái của xã hội, sự thực dụng, gian dối, lối sống chạy theo vật chất hoặc sự nổi tiếng, một số bạn trẻ dễ hoài nghi, thậm chí mất niềm tin. Khi niềm tin lung lay, phương hướng sống cũng dễ bị chao đảo.
Một vấn đề khác là sự nghèo đi của các quan hệ xã hội trực tiếp. Nhiều bạn trẻ có rất nhiều kết nối trên mạng, nhưng lại ít bạn thân để chia sẻ thật; có nhiều tương tác ảo, nhưng thiếu không gian giao tiếp cộng đồng; tiếp xúc với vô số thông tin, nhưng thiếu những người lớn gần gũi để lắng nghe, định hướng và nêu gương. Một số bạn thiếu tấm gương sống tích cực, thiếu lý tưởng, thiếu hình dung rõ ràng về giá trị mà mình muốn theo đuổi.
Trong khi đó, thành công của một con người phải được hiểu rộng hơn rất nhiều. Thành công có thể là giỏi trong chuyên môn, làm tốt một công việc mình yêu thích, sống với lý tưởng tử tế, làm những việc có ích, xây dựng được gia đình ấm áp, giữ được lòng tự trọng, có sức khỏe tinh thần tốt và cảm thấy hài lòng với con đường mình đang đi. Không phải ai cũng cần nổi tiếng, giàu có hay vượt lên người khác mới được gọi là thành công.
Thành công cũng không thể chỉ đo bằng tốc độ. Có người trưởng thành sớm, có người cần nhiều thời gian hơn để tích lũy, va chạm, thử sai và tìm ra con đường phù hợp. Xã hội cần tôn trọng những nhịp trưởng thành khác nhau của con người. Nếu chỉ tôn vinh thành công nhanh, giàu nhanh, nổi tiếng nhanh, chúng ta sẽ vô tình làm cho người trẻ sốt ruột, dễ đánh đổi và dễ tổn thương khi chưa đạt được điều mình kỳ vọng.
Vì vậy, gia đình, nhà trường, truyền thông và xã hội cần giúp Gen Z có cái nhìn lành mạnh hơn về thành công. Thành công không chỉ là kiếm được bao nhiêu tiền hay sở hữu những gì, mà còn là mình trở thành người như thế nào, sống có ích ra sao, có hạnh phúc không và có làm tổn thương ai trên đường đi của mình không.
- Điểm tựa cho Gen Z: tự rèn mình, gia đình đồng hành và một hệ giá trị sống rõ ràng
Muốn giúp người trẻ vượt qua hoang mang, mất phương hướng hoặc khủng hoảng tinh thần, điều đầu tiên vẫn phải bắt đầu từ chính bản thân mỗi người trẻ. Các em cần bình tĩnh nhìn nhận lại mình một cách trung thực: mình mạnh ở đâu, yếu ở đâu, điều gì làm được, điều gì còn thiếu, điều gì cần học thêm, rèn thêm, sửa thêm. Nếu không đánh giá đúng năng lực của mình, các em rất dễ rơi vào hai cực đoan: hoặc tự ti, thấy mình kém cỏi; hoặc quá tự tin, đặt mục tiêu vượt quá nền tảng hiện có rồi thất vọng.
Điều quan trọng là biết bù đắp điểm yếu và phát huy điểm mạnh. Mỗi người trẻ đều có khả năng riêng, nhưng khả năng ấy chỉ trở thành giá trị thật nếu được rèn luyện nghiêm túc. Các em cần rèn bản lĩnh và tư duy đường dài trong học tập, lao động, lựa chọn nghề nghiệp và đặc biệt là trong cách xử lý khó khăn. Không thể chỉ vì một lần thất bại, một lời chê, một công việc chưa như ý hay một mối quan hệ đổ vỡ mà phủ nhận toàn bộ bản thân và tương lai của mình.
Vai trò của học tập, đọc sách và nâng cao nhận thức cũng rất quan trọng. Khi có tri thức, có phương pháp tư duy, có hiểu biết xã hội, người trẻ sẽ làm chủ tâm lý tốt hơn, biết phân tích vấn đề khoa học hơn, bớt phản ứng cảm tính hơn. Đọc sách, học hỏi, tiếp xúc với những tri thức tích cực giúp người trẻ hiểu rằng khó khăn của mình không phải là ngõ cụt, mà là một vấn đề có thể nhận diện, phân tích và từng bước giải quyết.
Bên cạnh đó, các em cần giảm bớt suy nghĩ tiêu cực, giảm bớt tham vọng quá sức và những so sánh không cần thiết. Có khát vọng là rất quý, nhưng nếu khát vọng biến thành áp lực đè nặng, khiến mình luôn căng thẳng, bất mãn và tự phủ nhận mình, thì phải điều chỉnh lại. Đôi khi, muốn đi xa phải biết đi chậm lại một chút, chăm sóc sức khỏe tinh thần và sắp xếp mục tiêu theo từng bước phù hợp.
Tuy nhiên, người trẻ cũng không nên chịu đựng khủng hoảng một mình. Các em cần biết chia sẻ, tìm lời khuyên tích cực từ gia đình, bạn bè, người thân, thầy cô, đồng nghiệp, đặc biệt là những người từng trải, thành công và có lối sống tích cực. Ngoài ra, cần mở rộng quan hệ bạn bè, thay đổi môi trường sống tiêu cực nếu có thể, tham gia nhiều hơn vào các hoạt động học tập, cộng đồng, công ích, tình nguyện, thiện nguyện. Khi thấy mình có ích, được kết nối thật và được sống trong môi trường tích cực, người trẻ sẽ có thêm năng lượng để bước tiếp.
Trong đó, gia đình vẫn là điểm tựa tinh thần rất quan trọng, nhưng để gia đình thật sự trở thành nơi người trẻ muốn tìm về, cần có sự thay đổi từ cả hai phía: cha mẹ và con cái. Về phía cha mẹ, trước hết cần một tinh thần dân chủ, cởi mở và tôn trọng con hơn. Dân chủ trong gia đình không có nghĩa là buông lỏng, mà là biết lắng nghe, trao đổi, chấp nhận rằng con mình đang sống trong một bối cảnh khác với thời của mình. Cha mẹ cần dành thời gian cho con, không chỉ hỏi điểm số, thu nhập, công việc, mà còn hỏi con đang nghĩ gì, lo gì, vui buồn thế nào.
Cha mẹ cũng cần học cách nhìn vấn đề theo cách nghĩ của con, học cách làm bạn với con, học ngôn ngữ của con, hiểu thế giới của con và hiểu những mối lo của con. Ngược lại, các bạn trẻ cũng cần cởi mở hơn với cha mẹ. Không nên mặc định rằng cha mẹ “không hiểu gì”, “lạc hậu”, “khác thế hệ nên không thể chia sẻ”. Cha mẹ có thể không theo kịp mọi thay đổi của thời đại, nhưng cha mẹ có kinh nghiệm sống, có tình thương và có những va vấp mà người trẻ có thể học được.
Trong bối cảnh xã hội đang già hóa, người trẻ càng cần hiểu hơn tâm lý người lớn tuổi, hiểu rằng cha mẹ cũng có nỗi lo, sự cô đơn, áp lực mưu sinh, sức khỏe và nhu cầu được con cái lắng nghe. Gia đình không chỉ là nơi để người trẻ nhận sự chăm sóc, tiền bạc, sự bảo vệ hay điều kiện sống thuận lợi. Gia đình còn là nơi mỗi thành viên cùng chia sẻ và gánh vác trách nhiệm. Các bạn trẻ cần tham gia nhiều hơn vào việc nhà, quan tâm tới sức khỏe của cha mẹ, chia sẻ khó khăn kinh tế nếu có thể, cùng bàn bạc những việc chung của gia đình. Không nên chỉ hưởng thụ sự hy sinh của cha mẹ mà thiếu lao động, thiếu đóng góp, thiếu trách nhiệm.
Một điểm tựa quan trọng khác là khả năng đối diện với thất bại. Trong một xã hội đề cao thành tích và thành công sớm, việc chấp nhận thất bại dường như trở nên khó khăn hơn với người trẻ. Nhưng chưa từng có một con người trưởng thành nào mà không trải qua thất bại, kể cả những người thành công nhất. Đằng sau mỗi thành công thường là rất nhiều lần vấp ngã, sai lầm, bị từ chối, mất cơ hội, lựa chọn chưa đúng hoặc phải bắt đầu lại.
Ông cha ta nói “thất bại là mẹ thành công”, câu nói ấy đến nay vẫn còn nguyên giá trị. Thất bại không đáng sợ nếu chúng ta biết nhìn nó như một bài học. Điều quan trọng là phải phân tích thất bại trên tinh thần khoa học. Không nên chỉ than trách, đổ lỗi cho hoàn cảnh, cho người khác hay cho sự may rủi. Người trẻ cần bình tĩnh nhìn lại: mình sai ở đâu, thiếu kiến thức gì, thiếu kỹ năng gì, lựa chọn nào chưa phù hợp, quan hệ nào cần điều chỉnh, cách làm việc nào cần thay đổi. Phải nghiêm khắc kiểm điểm để sửa chữa sai lầm của bản thân, nhưng nghiêm khắc không có nghĩa là vùi dập bản thân. Người trẻ cũng cần biết bao dung với chính mình, cho mình cơ hội sửa sai và làm lại.
Sau thất bại, điều cần làm là điều chỉnh: điều chỉnh mục tiêu, phương pháp học tập, công việc, các mối quan hệ, thậm chí cả cách sống và cách nhìn về thành công. Có khi thất bại giúp ta nhận ra con đường cũ không phù hợp; có khi nó buộc ta phải học thêm, rèn thêm, khiêm tốn hơn, kiên trì hơn. Người trẻ cũng cần rèn bản lĩnh, ý chí và khả năng chờ cơ hội. Không phải thất bại hôm nay thì ngày mai thành công ngay. Có những giai đoạn phải âm thầm tích lũy lại, để khi cơ hội đến, mình đủ năng lực nắm lấy.
Giữa một thế giới không ngừng biến đổi, giá trị cốt lõi mà người trẻ cần bồi đắp là năng lực tự hiểu mình, tinh thần học suốt đời, bản lĩnh và lòng tử tế. Nếu không hiểu mình là ai, mạnh ở đâu, yếu ở đâu, thật sự coi trọng điều gì, người trẻ rất dễ bị cuốn theo đám đông, theo trào lưu, theo những hình mẫu thành công bên ngoài. Tự hiểu mình không phải là đóng khung bản thân, mà là có một điểm tựa bên trong để biết mình đang đi theo hướng nào.
Tinh thần học suốt đời giúp người trẻ ít sợ tương lai hơn, vì họ biết mình còn khả năng thích ứng. Bản lĩnh giúp người trẻ đứng vững trước áp lực, không dễ gục ngã khi thất bại, không đánh mất mình khi bị so sánh hoặc cạnh tranh. Còn lòng tử tế giúp các bạn biết sống có trách nhiệm với người khác, với cộng đồng và với chính bản thân mình. Một người trẻ giỏi giang nhưng thiếu tử tế, giỏi cạnh tranh nhưng thiếu trách nhiệm, có thể đi nhanh nhưng khó đi xa.
Người trẻ cũng cần một lý tưởng sống, dù lý tưởng ấy bắt đầu từ những điều rất gần gũi: sống có ích, làm một công việc tử tế, chăm sóc gia đình, đóng góp cho cộng đồng, không ngừng hoàn thiện bản thân. Gen Z không nhất thiết phải có một con đường cố định cho cả đời, vì thời đại hôm nay rất khó có một con đường như vậy. Nhưng các bạn cần có một hệ giá trị đủ rõ, một nội lực đủ vững và một niềm tin đủ bền để dù thế giới thay đổi, các bạn vẫn không đánh mất phương hướng của mình.
Một xã hội tốt cho người trẻ không phải là xã hội không có áp lực. Điều đó gần như không thể. Một xã hội tốt là xã hội biết tạo ra những điểm tựa lành mạnh để người trẻ được thử thách nhưng không bị bỏ mặc, được cạnh tranh nhưng không mất phương hướng, được sai và được sửa, được tự do nhưng cũng biết trách nhiệm, được mơ ước nhưng không đánh mất lòng tử tế. Khi đó, Gen Z không chỉ vượt qua cảm giác chênh vênh của tuổi trẻ, mà còn có thể trở thành một thế hệ biết thích ứng, biết sáng tạo và biết đóng góp cho cộng đồng trong một thế giới đang đổi thay từng ngày.
Đ.V.C.L, Tạp chí Truyền thống và Phát triển 6/2026
