Trong dòng chảy phát triển của đất nước, văn hoá không chỉ là nền tảng tinh thần, mà còn là sức mạnh nội sinh, tạo động lực bền vững cho sự phát triển và hội nhập. Ở thời điểm đặc biệt hiện nay, khi Việt Nam bước vào “Kỷ nguyên vươn mình của dân tộc”, việc Bộ Chính trị ban hành Nghị quyết 80-NQ/TW đầu năm 2026 mang ý nghĩa chiến lược sâu sắc, vừa đáp ứng yêu cầu cấp bách của thực tiễn, vừa bổ sung trụ cột quan trọng cho hệ thống tư duy lý luận mới trước thềm Đại hội Đảng lần thứ XIV.
Có thể nói, trong bối cảnh năm 2025 Đảng ta đã ban hành hàng loạt nghị quyết trụ cột trên nhiều lĩnh vực then chốt, Nghị quyết 80-NQ/TW xuất hiện như một mảnh ghép hoàn thiện, kịp thời và quan trọng, thể hiện bước phát triển mới trong cách tiếp cận về văn hoá và con người. Nghị quyết không chỉ là định hướng cho lĩnh vực văn hoá, mà còn mở ra một tầm nhìn sâu rộng hơn về phát triển con người và sức mạnh mềm Việt Nam trong bối cảnh toàn cầu hoá và chuyển đổi số.
Thanh niên – thế hệ mới mang sứ mệnh, trách nhiệm lịch sử trong kiến tạo văn hoá hiện đại
Điểm đáng chú ý của Nghị quyết 80-NQ/TW là đặt văn hoá và con người ở đúng vị trí trung tâm, vừa khẳng định vai trò của văn hoá như một hệ giá trị dẫn dắt, vừa nhấn mạnh yêu cầu đầu tư phát triển con người Việt Nam toàn diện. Đây là nền tảng cốt lõi để xây dựng một nền văn hoá phát triển bền vững, đồng thời cũng là cơ sở để hình thành sức mạnh mềm Việt Nam trong thời kỳ mới.
Tiêu chí phát triển con người toàn diện đặc biệt là thanh thiếu niên trong Nghị quyết không chỉ dừng ở sức khỏe thể chất, tinh thần, học vấn, tri thức, mà còn hướng tới hình mẫu con người có văn hoá cao: kết hợp hài hoà giữa trí tuệ, phẩm chất đạo đức, lối sống lành mạnh, giá trị truyền thống và hiện đại, có khả năng lao động, sáng tạo và cống hiến cho xã hội. Đây là quan điểm mang tính lâu dài, thể hiện tầm nhìn chiến lược. Muốn xây dựng một quốc gia phát triển, trước hết phải xây dựng được con người phát triển. Muốn có một nền văn hoá tiên tiến, trước hết phải tạo dựng được một thế hệ công dân có văn hoá.
Trong yêu cầu phát triển con người toàn diện ấy, vai trò của thanh thiếu niên không được nhìn nhận như lực lượng “tham gia phong trào”, mà được đặt đúng vị trí là một thế hệ mới mang trách nhiệm lịch sử. Thanh thiếu niên không chỉ là lực lượng lao động sản xuất mới của đất nước, mà còn là tầng lớp có tiềm năng to lớn về trí tuệ, khoa học, công nghệ, năng lực số và khả năng thích ứng nhanh với thời đại. Ở nghĩa rộng hơn, thanh thiếu niên chính là lực lượng có thể đi đầu trong tổ chức đời sống hiện đại: chuyển hoá tri thức thành giá trị, chuyển hoá sáng tạo thành sản phẩm văn hoá, và đặc biệt là chuyển hoá tinh thần dân tộc thành năng lực cạnh tranh mềm trong bối cảnh toàn cầu hoá. Nghị quyết 80-NQ/TW vì vậy tạo ra một định hướng mạnh mẽ để thanh niên khẳng định vai trò chủ thể kiến tạo sức mạnh mềm Việt Nam.
Bên cạnh đó, thanh thiếu niên không chỉ có nhiệm vụ giữ gìn và bồi đắp bản lĩnh, bản sắc văn hoá dân tộc, mà còn có sứ mệnh lan tỏa giá trị Việt Nam ra thế giới thông qua ngôn ngữ truyền thông mới, các sản phẩm sáng tạo, các nền tảng số và các không gian giao lưu hội nhập quốc tế. Đây là điểm rất phù hợp với đặc điểm của thế hệ trẻ hôm nay: nhanh nhạy với xu hướng, nhạy cảm với cái mới, mạnh về kết nối và có khả năng tạo ảnh hưởng xã hội rộng rãi.
Nghị quyết đang góp phần tạo lập môi trường văn hoá tích cực, nơi thanh niên được “sống” trong văn hoá, “học” và “tôi luyện” trong văn hoá và “cống hiến” bằng văn hoá”. Đây không chỉ là yêu cầu về trách nhiệm công dân thế hệ 4.0, mà còn là điều kiện để thanh niên phát triển nhân cách, bản lĩnh, năng lực sáng tạo, từ đó trở thành lực lượng đi đầu trong xây dựng một môi trường văn hoá tích cực, nhân văn và tiến bộ.
Giáo dục đạo đức và văn hoá từ sớm: nền móng tạo lập và khẳng định nhân cách thế hệ trẻ
Một điểm căn cốt khác trong Nghị quyết 80-NQ/TW là nhấn mạnh: đặt giáo dục đạo đức và văn hoá lên hàng đầu trong các cơ sở giáo dục từ bậc mầm non; tăng cường sự phối hợp chặt chẽ giữa gia đình – nhà trường – xã hội trong việc hình thành và hoàn thiện nhân cách con người Việt Nam, đặc biệt là đối với thế hệ trẻ.
Đây là một tư duy khoa học, tiến bộ và có tính đột phá, bởi nhân cách của thế hệ trẻ không thể hình thành từ những khẩu hiệu, sự giáo điều hay các tiết học rời rạc với những nội dung và phương pháp giáo dục cũ kỹ. Nhân cách phải được tạo dựng trong một hệ sinh thái giáo dục đạo đức văn hoá có tính thực hành, liên tục, thống nhất và đồng bộ, với sự tham gia, nêu gương của nhiều chủ thể. Việc Nghị quyết nhấn mạnh giáo dục từ bậc mầm non cho thấy một quan điểm định hướng rõ ràng: đạo đức và văn hoá không phải là nội dung có tính chất “bổ sung” cho hệ thống giáo dục, mà chính là nền móng sớm nhất cần được xác lập trong cơ chế giáo dục và phát triển con người.
Thực tế, trẻ em và thanh thiếu niên ngày nay lớn lên trong môi trường xã hội biến đổi nhanh, chịu tác động đồng thời từ gia đình, thầy cô, bạn bè, môi trường giao tiếp, đặc biệt là môi trường thông tin internet và mạng xã hội. Nếu các thiết chế này không nói cùng một ngôn ngữ giá trị, trẻ em, với nhận thức non nớt rất dễ bị tác động bởi những luồng thông tin xấu, độc dẫn đến nguy cơ lệch chuẩn trong nhận thức và hành động như biết rất nhiều thông tin nhưng thiếu năng lực sàng lọc, tự kiểm soát, thiếu sự đồng cảm, dễ bị cuốn theo trào lưu tiêu cực.
Trong bối cảnh đó, sự phối hợp chặt chẽ, thống nhất giữa gia đình – nhà trường – xã hội sẽ tạo ra những tác động quan trọng trong giáo dục con người. Trước hết, việc kiến tạo môi trường văn hoá lành mạnh, nhất quán, tạo “sức đề kháng” văn hoá mạnh mẽ cho giới trẻ, giúp phát triển năng lực nhận thức, tự điều chỉnh hành vi và trở thành “bộ lọc” văn hoá thông minh, đặc biệt trong môi trường số, nơi thông tin hỗn độn, nhiều nội dung độc hại, kích động, dễ dẫn đến lệch lạc. Bên cạnh đó, hệ sinh thái ấy sẽ góp phần hình thành và phát triển hệ giá trị bền vững cho thế hệ trẻ, tạo nên những thế hệ trẻ mới có tri thức, có lòng tự trọng, kỷ luật, trách nhiệm, bản lĩnh, có lòng yêu thương con người và nhân ái, có khát vọng phát triển, cống hiến, duy trì được các giá trị đạo lý, nghĩa tình trong các mối quan hệ gia đình và xã hội.
Đưa Nghị quyết vào cuộc sống: phải tạo cơ chế, môi trường và động lực cho thanh niên
Để đưa Nghị quyết 80-NQ/TW vào cuộc sống ngày càng sâu rộng, tạo ra giá trị lan tỏa và hiệu quả thực tiễn, trong thời gian tới cần có nhiều giải pháp tích cực hướng đến thanh thiếu niên, coi thanh thiếu niên là đối tượng trung tâm của Nghị quyết. Cần đẩy mạnh công tác tuyên truyền, phổ biến Nghị quyết ở các cấp, các ngành, địa phương đặc biệt đối với Mặt trận Tổ quốc Việt Nam, Đoàn Thanh niên Cộng sản Hồ Chí Minh và các tổ chức thanh thiếu niên. Bên cạnh điều kiện “cần”, điều kiện “đủ” là phải cùng với tuyên truyền, Nghị quyết phải được quán triệt, tổ chức triển khai bằng các giải pháp thiết thực, cụ thể và phù hợp với thanh thiếu niên, tạo ra cơ chế và môi trường thúc đẩy sự tham gia thanh thiếu niên trong xây dựng, phát triển văn hoá và con người Việt Nam thế hệ mới ở mọi nơi, mọi lúc, mọi cấp độ.
Trước hết, cần tạo ra nhiều hơn các chương trình, hoạt động, mô hình cụ thể để thanh thiếu niên được tham gia các hoạt động văn hóa từ xây dựng văn hoá học đường, văn hoá cộng đồng đến văn hoá trên mạng xã hội. Thanh thiếu niên chỉ phát huy tốt khi họ được đóng vai trò chủ thể, có nhiệm vụ rõ ràng và có không gian sáng tạo văn hóa riêng. Gắn trách nhiệm thanh niên với việc nghiên cứu, tìm tòi, phát huy các giá trị truyền thống dân tộc kết hợp học hỏi, tiếp thu các giá trị văn hóa, tiến bộ, hiện đại của thế giới.
Bên cạnh đó, cần gắn nội dung Nghị quyết với nhu cầu và các vấn đề thanh thiếu niên quan tâm. Thanh thiếu niên hôm nay cần cơ hội học tập, việc làm, khởi nghiệp, phát triển kỹ năng số, kỹ năng sống, chăm sóc sức khoẻ tinh thần, an toàn trên không gian mạng… Khi văn hoá trở thành một trong những “đáp án” cho “bài toán” cuộc sống ấy, thanh thiếu niên sẽ chủ động, tích cực tham gia các hoạt động lao động, sáng tạo văn hóa một cách tự nhiên và bền vững, thay vì bị bắt buộc hay tham gia theo phong trào.
Các cơ quan, tổ chức xã hội, báo chí, truyền thông cũng cần tích cực đồng hành, cổ vũ và lan tỏa những giá trị văn hóa tích cực trong thanh niên, nêu gương người tốt, việc tốt, phát huy mạnh mẽ cơ chế ghi nhận, tôn vinh và nhân rộng các mô hình văn hoá lành mạnh trong thanh thiếu niên. Đồng thời, cần khuyến khích thanh niên luôn đổi mới, sáng tạo, truyền bá văn hoá Việt Nam, đặc biệt là các hình thức văn hoá số tích cực.
Một vài kết luận
Có thể khẳng định, Nghị quyết 80-NQ/TW là bước phát triển quan trọng trong tư duy lý luận, chiến lược của Đảng về văn hoá và con người gắn với thực tiễn phát triển đất nước hiện nay. Nghị quyết đặt ra yêu cầu xây dựng con người Việt Nam toàn diện, con người tạo nên văn hóa, văn hóa ở trong mỗi con người, văn hóa là tổng hợp cho sức mạnh của thanh thiếu niên Việt Nam, lực lượng then chốt trong kiến tạo môi trường văn hoá tích cực, nhân văn và tiến bộ.
Trong thời đại số và hội nhập quốc tế sâu rộng, thanh thiếu niên không chỉ là lực lượng kế thừa truyền thống, mà còn được trao sứ mệnh, trách nhiệm, đón đầu, đi đầu trong kế thừa, kiến tạo giá trị mới cho văn hoá dân tộc, nền văn hoá giàu bản sắc, giàu nhân văn, phù hợp với chuẩn mực hiện đại, có khả năng lan tỏa giá trị Việt Nam ra toàn cầu. Đó vừa là trách nhiệm nhưng cũng làcơ hội để thế hệ trẻ khẳng định vai trò của mình trong sự nghiệp xây dựng, phát triển đất nước và hội nhập quốc tế.
Đặng Vũ Cảnh Linh, Tạp chí Truyền thống và Phát triển số 1/2026
