Mạng xã hội mở ra cơ hội chưa từng có để mỗi người thể hiện tiếng nói, năng lực và cá tính của mình, nhưng cũng chính trong không gian ấy, khi cái tôi bị thổi phồng bởi lượt xem, lời tung hô và sự kích động của đám đông, nhu cầu khẳng định bản thân có thể trượt sang “ảo tưởng sức mạnh”, biến lệch chuẩn trên mạng thành xung đột ngoài đời, thậm chí dẫn đến những hậu quả pháp lý nghiêm trọng.
- Khẳng định bản thân không đồng nghĩa với tìm kiếm tai tiếng
Nhu cầu thể hiện cái tôi, khẳng định năng lực, vị trí và giá trị của bản thân là nhu cầu hoàn toàn chính đáng của người trẻ, cần được xã hội thừa nhận, khuyến khích và định hướng. Tuổi trẻ xưa nay vốn là quãng đời giàu khát vọng, muốn được nhìn nhận, muốn chứng minh mình và để lại dấu ấn trong cộng đồng. Thanh niên có rất nhiều con đường tích cực để thực hiện nhu cầu ấy, từ học tập nghiêm túc, lao động bền bỉ, sáng tạo, khởi nghiệp đến cống hiến cho xã hội và đi tới thành công bằng chính năng lực, ý chí cùng những giá trị mình tạo ra.
Điều đáng lo ngại chỉ xuất hiện khi hiện nay một số người trẻ lựa chọn cách khẳng định cái tôi không bằng thực lực và sự cố gắng, mà bằng mọi cách để được chú ý, được nhiều người biết đến, có thêm lượt thích, lượt xem và người theo dõi trên mạng xã hội. Khi một người cố tình gây sốc, tạo tranh cãi, chửi bới, xúc phạm người khác, vi phạm thuần phong mỹ tục hoặc sử dụng ngôn ngữ, hành vi cổ vũ bạo lực để tìm kiếm sự nổi tiếng, đó không còn là biểu hiện cá tính đơn thuần mà đã trở thành hành vi lệch chuẩn, thậm chí có nguy cơ vượt qua ranh giới pháp luật.
Trong nhiều trường hợp, sự mất kiểm soát bắt đầu từ một phút nóng giận, một lời thách thức hoặc mong muốn chứng minh bản lĩnh trước đám đông. Khi đang livestream, người trong cuộc không chỉ đối diện với người có mâu thuẫn với mình mà còn đứng trước hàng nghìn, thậm chí hàng triệu khán giả. Những lời tung hô, khích bác, cổ vũ hoặc kích động dễ tạo ra cảm giác rằng mình đang có sức mạnh, đang được đám đông ủng hộ và phải tiếp tục nói mạnh hơn, hành động quyết liệt hơn để không bị xem là yếu thế.
Chính lúc ấy, người ta có thể quên rằng bản thân đang trở thành một “diễn viên” trước công chúng, nhưng những gì diễn ra lại không phải một bộ phim có thể quay lại từ đầu. Mỗi lời nói và hành vi đều có thể được lưu giữ, lan truyền, bình luận và đánh giá. Phía sau những lượt xem không chỉ có sự tung hô mà còn có sự phê phán của xã hội, những dấu vết số khó xóa bỏ và cả trách nhiệm pháp lý có thể phải đối diện.
Bởi vậy, người trẻ cần cân nhắc rất kỹ khi tìm kiếm sự nổi tiếng trên mạng xã hội, không nên đồng nhất thị phi, tai tiếng hay sự chú ý nhất thời với giá trị và thành công thực sự. Tuổi trẻ có thể bồng bột, nông nổi và có lúc mắc sai lầm, nhưng không thể lấy sự bồng bột làm lý do biện minh cho mọi hành vi sau khi hậu quả đã xảy ra. Xã hội chỉ công nhận và sự nổi tiếng chỉ có ý nghĩa khi được xây dựng trên năng lực, nhân cách và những đóng góp tích cực cho cộng đồng.
- Từ cái tôi lệch chuẩn trên mạng đến hậu quả ngoài đời
Sử dụng mạng xã hội ngày nay không còn là những hoạt động hoàn toàn tự phát như nhiều người dùng đang nghĩ. Chúng ta đã có nhiều quy định pháp luật điều chỉnh hành vi trên không gian mạng; đồng thời mỗi cá nhân còn phải tuân thủ những chuẩn mực về văn hóa, đạo đức và lối sống của một xã hội văn minh, hiện đại. Ranh giới giữa quyền tự do thể hiện quan điểm, bộc lộ cá tính với hành vi xúc phạm người khác, kích động bạo lực, gây rối hoặc vi phạm pháp luật đôi khi rất mong manh. Vì vậy, người trẻ không chỉ cần biết sử dụng công nghệ mà còn phải chủ động học hỏi, nâng cao hiểu biết, giá trị bản thân và tôn trọng pháp luật.
Thực tế giữa khẳng định bản thân và “ảo tưởng sức mạnh” có một lằn ranh đỏ khá rõ mà khi bước qua bằng mọi giá chúng ta sẽ mất đi nhiều thứ. Khẳng định bản thân là chứng minh năng lực, giá trị và trách nhiệm của mình bằng những việc làm cụ thể. Trong khi đó, “ảo tưởng sức mạnh” là sự khẳng định cái tôi lệch chuẩn, khi một người luôn cho rằng mình là nhất, là trung tâm, là bề trên, thậm chí tự đặt mình vào vị thế đại diện cho quyền lực và tiền bạc; từ đó nghĩ rằng mình có quyền thích làm gì thì làm, xem thường người khác, hành xử bất chấp và không cần tuân theo những giới hạn chung của xã hội.
Điều nguy hiểm là mạng xã hội có thể trở thành chất xúc tác, biến “ảo tưởng sức mạnh” từ một biểu hiện cá nhân thành hiện tượng lan truyền nhanh chóng, khuếch đại sự lệch chuẩn từ người này sang người khác, từ nhóm này sang nhóm khác. Khi một người liên tục được tung hô, khích bác, cổ vũ hoặc kích động, vài nghìn lượt thích, hàng chục nghìn lượt xem cùng những lời bình luận tâng bốc cũng có thể tạo ra cảm giác rằng mình đang nắm giữ quyền lực, có đám đông đứng phía sau và có thể làm bất cứ điều gì.
Qua nhiều vụ việc đã minh chứng, cái tôi trên mạng hiện nay rất dễ chuyển hóa thành cách ứng xử ngoài đời thực. Không ít mâu thuẫn đã nảy sinh trên mạng rồi bị đẩy ra ngoài đời, từ chửi bới, thách thức đến tìm gặp nhau để giải quyết bằng đe dọa hoặc bạo lực. Lệch chuẩn trên mạng vì thế không phải chuyện vui, càng không phải biểu hiện vô hại. Vi phạm trên không gian mạng có thể trở thành nguyên nhân dẫn tới vi phạm ngoài đời, thậm chí gây ra những vụ việc nghiêm trọng, để lại hậu quả đau lòng và nhiều sự tiếc nuối.
Một lời nói bột phát trong lúc nóng giận, thiếu suy nghĩ, nói ra để thỏa mãn cảm xúc hoặc chứng tỏ mình trước đám đông có thể chỉ diễn ra trong vài giây. Nhưng khi hành vi bị xem xét, xử lý, không ít người lại ăn năn, hối hận, xin lỗi và cho rằng mình chỉ nhất thời nông nổi. Sự hối hận ấy có thể là thật, nhưng không thể xóa bỏ hoàn toàn hậu quả đã gây ra đối với bản thân, gia đình, những người liên quan và trật tự xã hội.
Đáng lo hơn, những phát ngôn bất chấp pháp luật khi được truyền đi công khai có thể làm sai lệch nhận thức của người theo dõi. Nhiều thanh thiếu niên hoặc người hâm mộ có thể tưởng đó là biểu hiện của bản lĩnh, tiếp tục ủng hộ thần tượng mà không nhận ra rằng người mình ngưỡng mộ đang hành xử lệch chuẩn, thậm chí có thể vi phạm pháp luật và phải trả giá cho chính hành vi của mình. Một câu nói “cho sướng miệng” có thể tạo ra hiệu ứng bắt chước, khiến sự liều lĩnh được hiểu thành dũng cảm, sự hung hăng được coi là bản lĩnh, còn thái độ coi thường pháp luật lại được tô vẽ như một phẩm chất đáng ngưỡng mộ.
Điều cần giáo dục cho người trẻ không phải là biết sợ pháp luật theo nghĩa tiêu cực, mà là biết tôn trọng pháp luật, hiểu hậu quả của hành vi và biết dừng lại trước khi vượt qua giới hạn. Con người có bản lĩnh không phải là người tuyên bố không sợ bị xử lý, mà là người đủ tỉnh táo để không đẩy mình và người khác vào tình huống có thể dẫn đến hậu quả pháp lý.
Vì vậy, trong ứng xử trên mạng xã hội, phòng ngừa luôn quan trọng hơn xử lý hậu quả. Mỗi người cần biết kiểm soát cảm xúc, cân nhắc trước khi phát ngôn và không để những lời khích bác, tung hô hoặc kích động của đám đông chi phối hành vi của mình. Đặc biệt, không nên coi mạng xã hội, nơi có thể có hàng triệu người theo dõi, như không gian riêng trong nhà để thích nói gì thì nói, thích thể hiện thế nào thì thể hiện. Mọi phát ngôn và hành vi trên mạng đều có thể được lưu lại, lan truyền, tác động đến người khác và kéo theo những trách nhiệm rất thật trong đời sống.
- Không thể biến “giang hồ mạng” thành thần tượng
Việc một bộ phận thanh thiếu niên bị hấp dẫn bởi hình tượng “giang hồ” có những nguồn gốc nhất định từ lịch sử và văn hóa. Trong văn học, điện ảnh và truyền thông, từng có những giai đoạn nhân vật giang hồ được xây dựng với vẻ ngoài mạnh mẽ, ngang tàng, trọng nghĩa khí, dám chống lại cái xấu và bảo vệ người yếu thế. Tuy nhiên, cần phân biệt rất rõ giữa hình tượng nghệ thuật với con người và hành vi trong đời sống thực. Điện ảnh có thể hư cấu, cường điệu và lý tưởng hóa nhân vật, còn cuộc sống thực luôn được điều chỉnh bằng đạo đức, chuẩn mực xã hội và pháp luật.
Giang hồ không đồng nghĩa với anh hùng, sự ngang tàng không đồng nghĩa với bản lĩnh, bạo lực, làm ăn phi pháp hay coi thường pháp luật càng không thể được xem là nghĩa hiệp. Một nhóm người xưng danh giang hồ, tức tâm lý coi mình sống ngoài vòng pháp luật, sử dụng sức mạnh, tay chân hoặc sự đe dọa để giải quyết mâu thuẫn thay thế cho pháp luật, lý lẽ và công bằng. Nếu những hành vi ấy được tô vẽ thành biểu tượng của quyền lực và thành công, người trẻ rất dễ nhầm lẫn giữa dũng cảm với liều lĩnh, giữa bản lĩnh với hung hăng, giữa nghĩa khí với sự bao che cho hành vi sai trái.
“Giang hồ mạng” có thể xem là một biến thể mới của thứ văn hóa cổ vũ hình tượng giang hồ, nhưng mức độ nguy hiểm lớn hơn bởi đây không còn là nhân vật trong tiểu thuyết hay điện ảnh, mà là những con người thật, hành động trong những tình huống thật và tác động trực tiếp đến công chúng thật. Họ vừa đóng vai “diễn viên” trước máy quay, vừa sống và hành xử trong đời thực. Chính sự nhập nhằng giữa trình diễn và hiện thực khiến người xem, đặc biệt là thanh thiếu niên, khó phân biệt đâu là chiêu trò tạo sự chú ý, đâu là hành vi lệch chuẩn và đâu là vi phạm pháp luật.
Khi một người thường xuyên sử dụng lời lẽ bất chấp, khoe quyền lực, tiền bạc, quan hệ hoặc khả năng dùng bạo lực mà vẫn được tung hô, người trẻ có thể tưởng rằng đó là biểu hiện của thành công và bản lĩnh. Từ sự ngưỡng mộ có thể dẫn đến bắt chước ngôn ngữ, phong cách ứng xử và cách giải quyết mâu thuẫn, thậm chí hình thành tâm lý coi thường pháp luật. Những lời nói và hành vi bất chấp ấy không phải chuyện vui, cũng không phải một vai diễn vô hại; trong đời sống thực, mọi hành vi đều có thể phải trả giá bằng danh dự, tương lai, sự nghiệp và trách nhiệm pháp lý.
Thanh thiếu niên không nên thần tượng những biểu tượng lệch lạc, mà cần hướng sự ngưỡng mộ tới những tấm gương tích cực trong học tập, lao động, khởi nghiệp, sáng tạo, cống hiến, sự tử tế và thành công bằng con đường chân chính. Một thần tượng thực sự phải truyền cảm hứng về giá trị nhân văn, nhân bản, lòng tử tế và trách nhiệm đối với cộng đồng, chứ không thể cổ vũ sự hung hăng, bất chấp và coi thường người khác.
Gia đình và nhà trường có trách nhiệm giáo dục, định hướng giá trị, giúp người trẻ hình thành năng lực phản biện và lựa chọn hình mẫu tích cực. Các nền tảng mạng xã hội cũng cần hạn chế sự khuếch đại đối với nội dung bạo lực, kích động, xúc phạm và cổ súy hành vi lệch chuẩn. Công chúng không nên tiếp tay bằng việc tung hô, chia sẻ hoặc biến những hành vi tiêu cực thành nội dung giải trí.
Xã hội càng không thể thờ ơ trước sự lan rộng của “văn hóa giang hồ mạng”. Khi sự lệch chuẩn được tưởng thưởng bằng lượt xem, danh tiếng và lợi ích, nó sẽ tiếp tục được tái diễn. Chỉ khi những hình tượng sai lệch không còn được tung hô, khi người trẻ biết phân biệt giữa thần tượng và ngộ nhận, giữa bản lĩnh và hung hăng, giữa nổi tiếng và tai tiếng, chúng ta mới có thể xây dựng một môi trường mạng lành mạnh hơn, đồng thời ngăn ngừa những hậu quả đáng tiếc có thể bước ra từ phía sau màn hình.
H.V.L ngày 6/8/2026
