Truyền thông đại chúng theo cách nhìn trước đây, dù có mở rộng các phương thức để tiếp cận với người nhận thông tin thông qua các chuyên mục như “Hộp thư bạn đọc” hoặc “Ý kiến độc giả”, “Ý kiến bạn xem truyền hình”…thì về cơ bản vẫn là phương thức thông tin đơn chiều. Điều đó có nghĩa là các thông điệp truyền thông sau khi được ghi nhận, nhào nặn, sản xuất bởi những tập đoàn và công ty truyền thông sẽ được truyền dẫn tới người nhận, tựa như những cơ sở sản xuất cung ứng sản phẩm cho người tiêu dùng vậy. Tính đơn chiều của thông tin tạo ra một mô hình truyền thông mà trong đó chỉ có một chủ thể truyền thông duy nhất- đó là những người sản xuất các thông điệp truyền thông và một khách thể của truyền thông duy nhất- đó là những người tiếp nhận thông tin. Ngày nay mô hình này đã hoàn toàn biến đổi.
Cuộc cách mạng về phương tiện truyền thông trên thực tế đã tạo dựng nên quanh ta một bầu khí quyển mới, khiến cho tất cả đều được bao phủ bởi một quá trình tương tác thông tin mà các nhà xã hội học gọi là một không gian truyền thông đa chiều.
Truyền thông đa chiều được coi như một sự tương thích với một xã hội đa chiều, xã hội tôn trọng công dân, trong đó mỗi thành viên dù nhỏ yếu nhất cũng đều có thể được nói lên tiếng nói của mình, đóng góp ý kiến của mình vào những vấn đề chung trong xã hội mà mình đang sống. Mỗi công dân đều có thể xử lý và chuyển tải các nguồn thông tin theo nhận thức riêng cả mình.Trong truyền thông đa chiều từ những nhà lãnh đạo cao nhất đến những công dân bình dị nhất đều có thể được tiếp nhận, xử lý và chuyển phát các thông điệp truyền thông.
Sự tương tác thông tin trong không gian trực tuyến và đa tuyến khiến cho mỗi cá nhân đều có thể tồn tại như một trạm tiếp nhận, xử lý, nhận định, đánh giá và chuyển tải các thông điệp truyền thông. Điều đó đã tạo ra một bộ mặt gắn kết liên tục và đa dạng của không gian truyền thông. Cấu trúc của không gian truyền thông đa chiều này tạo nên một bề mặt lan toả và tương tác rộng lớn được gọi là chiều cộng cảm thông tin. Dư luận của cộng đồng và của số đông sẽ là bộ lọc lớn nhất và trung thực nhất cho nội dung các thông điệp truyền thông.
Sự ra đời và phát triển mạnh mẽ của báo điện tử trong thời gian qua đã như một thế lực mới trong làng truyền thông. Nó không chỉ tạo ra một sức sống mới cho hoạt động truyền thông đại chúng mà còn trở thành một phương tiện hữu hiệu cho sự phát triển của không gian truyền thông đa chiều. Ưu thế của báo điện tử là không thể bàn cãi khi nó tổng hợp đựoc hầu như toàn bộ sức mạnh của công nghệ truyền thông mới, hội tụ được tất cả những mặt ưu điểm của nhiều loại nhiều truyền thông khác, không chỉ chuyển tải văn bản, hình ảnh như báo giấy, mà cả âm thanh, video như phát thanh, truyền hình.
Với báo điện tử, chúng ta cú thể truy cập thông tin bất kỳ lúc nào, bất kỳ ở đâu miễn là có kết nối Internet. Nó cũng còn là một thư viện đúng nghĩa, có khả năng lưu giữ được các thông tin từ quá khứ, hiện tại và đương nhiên là trên cơ sở đó dự báo cả tương lai. Người ta còn gọi báo điện tử là báo giờ bởi khả năng cập nhật thông tin kịp thời của nó. Bên cạnh khả năng khả năng truy xuất, lưu giữ thông tin nhanh chóng, báo điện tử còn tạo ra được khả năng tương tác, phản hồi giữa độc giả với các nhà sản xuất thông tin và cả với tòa soạn trong từng bài báo. Trong không gian truyền thông đa chiều, nó còn có một ưu thế mà không loại hình báo chí nào có được, đó là tính trực tuyến. Thông qua tòa soạn, công chúng trong nước và quốc tế có thể đối thoại, giao lưu trực tiếp với nhân vật mà họ quan tâm, yêu mến và do vậy mà có tác động về mặt thông tin rất cao, không chỉ trong nước mà còn có ảnh hưởng quốc tế
Trong một vài năm trở lại đây, một nhánh mới của lĩnh vực phát hành thông tin điện tử đó xuất hiện và tạo nờn một cơn sốt mới trong không gian truyền thông đa chiều. Đó chính là sự xuất hiện của website cá nhân, tên gọi weblog hay blog. Sự xuất hiện của cac Blog cá nhân đã tạo ra một diện mạo hoàn toàn mới cho không gian truyền thông đa chiều.
Mặc dù về bản chất, blog cá nhân chỉ là những nhật ký trực tuyến hay kênh phát ngôn của cá nhân nhưng tầm ảnh hưởng của nó trên thực tế đã lớn hơn rất nhiều so với ý tưởng ban đầu của những người sáng tạo ra nó. Thực tế cho thấy, với độ cập nhật thông tin nhanh và khả năng nhận định, bình luận sắc sảo, nhiều Weblog đó nhanh chúng chiếm được cảm tình của độc giả và thậm chí còn trở nên nổi tiếng hơn cả nhiều tờ báo điện tử chính thống.
Ở một chừng mực nào đó, weblog cũng đó khẳng định vai trũ cỏch mạng của nú trong tiến trỡnh phỏt triển của truyền thông đại chúng nói chung và báo chí điện tử núi riêng. Hiện nay trên thế giới, thậm chí nhiều weblog đó được các báo điện tử liên kết để vào như một phần nội dung của họ. Một số tác giả weblog còn được mời về làm cho những hãng thông tấn lớn.
Xu hướng trên không chỉ cho thấy sự nhạy bén của độc giả trẻ tuổi trước những ưu thế của báo điện tử mà còn sâu xa hơn, phản ánh những nhu cầu mới của các độc giả ở thời đại kỹ thuật số, muốn có thể truy cập tin bất cứ lúc nào họ cần, muốn được “cá nhân hóa” tin tức mà họ đọc và bỡnh luận và biểu đạt ý tưởng ngay sau khi đọc xong và làm rõ được những giả định và thiên vị của tác giả khi thông báo về một sự kiện nào đó. Có thể núi độc giả ngày nay đang có xu hướng truy cập thông tin từ các blog và các mục bình luận của cộng tác viên báo chí hơn là chỉ đọc tin tức thuần túy từ các hãng truyền thông chính thống.
Để tăng cường tính đa chiều trong thông tin, theo kinh nghiệm mà tờ Washington Post đưa ra thì “truyền thông cũng phải chuyển sang lắng nghe nhiều hơn, văn phong cũng khụng thể dài dũng văn tự và mang tính trịch thượng như báo chí truyền thống nữa. Nó cũng phải mang tính đối thoại cao, trực tiếp hướng đến độc giả. Các mệnh đề đưa ra mang phải tính giả định và dành chỗ cho phản biện của độc giả, chứ không cứng nhắc “sách giáo khoa” như báo chí truyền thống” (1).
Từ năm 2004, Mark Zuckerberg một trong những nhân vật nổi tiếng trong làng truyền thông đã khai sinh ra mạng Facebook, bùng nổ vào năm 2007, trở thành một mạng xã hội “hot” nhất thế giới. Với loại hình mạng xã hội mới mẻ này, Facebook có xu hướng trở thành “tờ báo” lớn nhất thế giới, và tất cả mọi người đều có cơ hội được bàn luận thông tin và trở thành “người viết báo” theo một nghĩa nào đó.
Trong xu hướng truyền thông đa chiều, các hãng thông tấn cũng đang tìm cách thay đổi phương thức tác nghiệp, mang lại các sản phẩm thông tin sinh động hơn để có thể đáp ứng những thay đổi về nhu cầu thông tin của khách hàng. Đó là nhận định chung của các diễn giả và nhiều đại biểu tại phiên thảo luận cuối cùng trong khuôn khổ Đại hội lần thứ 2 các hãng thông tấn toàn thế giới diễn ra từ ngày 24 đến 27/10/2007 tại Estepona, Tây Ban Nha. Những người tham dự cũng cho rằng với sự phát triển mạnh mẽ của công nghệ thông tin, ngày nay báo in hay truyền hình truyền thống đã không còn nắm vị trí độc tôn vốn được hưởng trong nhiều thập kỷ qua. Vì vậy, các hãng thông tấn cần phải tạo ra các sản phẩm tích hợp cả văn bản, hình ảnh tĩnh và các đoạn băng hình minh hoạ để đáp ứng nhu cầu của người sử dụng dịch vụ thông tin là các thuê bao di động, các weblog. Để làm được điều này, các hãng phải đổi mới phương thức tác nghiệp ngay từ trụ sở của mình.
Cũng trong đại hội này, một khái niệm mới đã được hình thành mà tiếng Tây ban Nha gọi là netizen-journalist, (nhà báo – cư dân mạng) để chỉ những người tham gia vào mạng không chỉ để đọc tin mà còn viết nhận xét và bình luận trên mạng. Trong bài diễn văn bế mạc đại hội, Chủ tịch Thượng viện Tây Ban Nha Javier Rojo đã phải lên tiếng kờu gọi cỏc hóng thụng tấn hóy thực sự trở thành “tai, mắt” của người sử dụng thông tin trong bối cảnh thông tin miễn phí trên mạng Internet do các nhà báo-cư dân mạng (netizen-journalist) phát tán. Những thông tin này thường không được kiểm chứng về tính chính xác cũng như không thể hiện trách nhiệm xó hội của người đăng tải thông tin. (2)
Cũng trong xu hướng truyền thông đa chiều, Ngày 31/1/2008, 3 công ty xuất bản báo chí lớn của Nhật Bản là Nikkei Inc., Asahi Shimbun Co. và Yomiuri Shimbun Holdings khai trương một website đặc biệt, cho phép người sử dụng so sánh, bình luận và đóng góp ý kiến về các tin tức của họ. Khi truy cập trang web có tên là Aratanisu này, người sử dụng có thể tự rút ra những ý kiến riêng của mình khi so sánh các tin trên trang nhất, tin thời sự tổng hợp và các bài bình luận của ba tờ báo. (3)
Theo các nhà phân tích, truyền thông đa chiều còn được mở rộng với sự xuất hiện của hiện tượng mà các nhà truyền thông gọi là “truyền thông di động”. Hiện nay, với sự phát triển không ngừng của điện thoại di động, mà theo ước tính đến năm 2010 sẽ có 3 tỉ người khắp thế giới dự kiến được trang bị, điện thoại di động đang tỏ ra là một loại hình truyền thông đầy triển vọng. Ngày càng có nhiều tờ báo tạo ra thu nhập từ mobile. Năm 2007, DallasNews của Mỹ thu nhập 500.000 USD từ việc độc giả truy cập tin tức qua điện thoại di động, trong khi Aftonbladet của Thụy Điển thu nhập 600.000 euro. Từ 2002-2006, Asahi Shimbun của Nhật Bản đó bỏn hơn 1 triệu đăng ký cho tin tức thể thao, 21.000 đăng ký đọc báo qua điện thoại di động. Điện thoại di động còn trở thành một công cụ hành nghề đắc lực cho những “nhà báo-công dân mạng”. Với điện thoại di động, mọi người đều có thể vừa nhận tin vừa chuyển tin cho các hãng truyền thông. Với chiếc điện thoại di động của mình, bất cứ một công dân nào cũng có thể ghi lại tức thì những sự kiện xảy ra ngay tại nơi mình chứng kiến, thay cho một nhà báo chuyên nghiệp nếu muốn tác nghiệp thì phải mất khá nhiều thời gian và công sức để đến từ nơi khác.
Thông tin đa chiều một mặt đã nói lên những sự tiến bộ trong các hoạt động truyền thông. Đó là sự mở rộng không gian truyền thông cả về chiều rộng, chiều sâu và chiều cộng cảm giữa các chủ thể và khách thể truyền thông. Nó vừa là một công cụ đắc lực cho quá trình toàn cầu hoá, vừa là chất súc tác cho những tương tác chính trị, kinh tế xã hội giữa các quốc gia, dân tộc và các khu vực. Thông tin đa chiều cũng tạo nên một bầu không khí mới trong quan hệ xã hội của con người với con người, tạo điều kiện để con người ở nhiều khu vực địa lý khác nhau có thể hiểu biết, cảm thông, chia sẻ những nhu cầu và thách thức chung. Sự phát triển của thông tin đa chiều, đặc biệt là những truyền thông trực tuyến và đa tuyến cũng tạo điều kiện để mở rộng quá trình dân chủ trong xã hội nói chung và trong hệ thống chuyển tải và tiếp nhận thông tin nói riêng.
Tuy nhiên truyền thông đa chiều cũng đặt ra một loạt thách thức đối với chính quá trình toàn cầu hoá, với xã hội cũng như với chính hệ thống truyền thông. Ranh giới từ tính đa chiều của truyền thông hiện đại đến sự nhiễu loạn thông tin dường như chỉ có một khoảng cách rât nhỏ nhoi. Việc mọi “cư dân trên mạng” đều có thể tham gia vào quá trình sáng tạo, làm thay đổi và chuyển tải các thông điệp khiến cho người nhận khó phân biệt và xử lý được một cách chính xác những vấn đề của thực tiễn. Hình ảnh thế giới truyền thông giống như một khu chợ hỗn loạn những kẻ mua, người bán, những “chính nhân quân tử” bên cạnh những “kẻ cắp bà già”, sống chen nhau trong một bầu không khí đầy những tin đồn thật giả lẫn lộn, đã được nhiều nhà nghiên cứu phác hoạ một cách đầy lo ngại.
Truyền thông đa chiều cũng đặt ra những thách thức mới trong việc kiểm soát thông tin, nhằm ngăn chặn bầu không khí vẩn đục, thậm trí ác độc của không gian truyền thông. Truyền thông đa chiều cũng không thể trở thành một diễn đàn để cái xấu xa lấn át cái tốt đẹp, thành nơi để con người bới móc, vu cáo lẫn nhau, cũng không thể trở thành một khu vực con người phải tiếp cận với những giá trị thấp kém, những sản phẩm văn hoá phi nhân bản với con người.
Về phương diện này, để chống lại những khía cạnh tiêu cực của truyền thông đa chiều, nhiều nước trên thế giới đã quan tâm tới việc xây dựng và điều chỉnh những quy chuẩn luật pháp trong truyền thông, đặc biệt là xử lý những mặt tiêu cực trong truyền thông trên mạng. Quan điểm và chính sách về phát triển truyền thông đại chúng của các nước có hệ thống truyền thông mạnh chắc chắn sẽ là những bài học kinh nghiệm bổ ích đôi với nước ta.
TRÍCH DẪN
(1) Hoàng Minh (2005) Báo Mỹ khủng hoảng, báo điện tử lên ngôi. Vietnamnet. ngày 7-11-2005
(2) Thông tấn xã Việt Nam (27/10/2007) Bản tin về Đại hội lần thứ 2 các hãng thông tấn toàn thế giới.
(3) Theo Japan Times, Yomiuri Shimbun
Hàn vũ linh, in trong cuốn Truyền thông Việt Nam trong bối cảnh toàn cầu hóa, Nxb Dân trí 2009
