Có những cuộc vui của người cao tuổi bắt đầu rất giản dị: một ly trà đá vỉa hè, một tách cà phê ở quán quen, vài chiếc ghế nhựa, một góc đường sáng sớm và những người bạn già hẹn nhau đến để nói đôi ba câu chuyện. Nhưng đằng sau những cuộc “chém gió” tưởng như vô thưởng vô phạt ấy là cả một nhu cầu giao tiếp rất thật: được hỏi han, được lắng nghe, được bày tỏ quan điểm, được kể lại kinh nghiệm, được cười vui và cảm thấy mình vẫn hiện diện trong đời sống xã hội.
Với người cao tuổi, quán nước hay quán cà phê vì thế không chỉ là nơi giải khát. Đó có thể là một không gian tinh thần, nơi tuổi già tìm thấy bạn bè, niềm vui, sự đồng cảm và những kết nối rất đời thường. Một buổi sáng được hẹn cùng bạn cũ, nhấp một ngụm nước, ăn vài miếng bánh, miếng hoa quả, bàn chuyện thời sự, nhắc chuyện con cháu, kể vài chuyện xưa, rồi cùng cười một trận thật thoải mái, cũng đủ làm nên một ngày đáng yêu và đáng sống.
- Không gian giao tiếp thuần Việt của tuổi già
Ở Việt Nam, quán giải khát, quán cà phê không chỉ là nơi để uống. Nếu chỉ vì khát, người ta có thể vào cửa hàng tiện lợi mua một chai nước hoặc về nhà rót một cốc nước lọc là xong. Nhưng người Việt ra quán nhiều khi không phải vì thiếu nước, mà vì cần một chỗ để hẹn hò, gặp nhau, nhìn nhau, nói với nhau vài câu chuyện, nghe thêm một tin mới, hỏi thăm một người quen, hoặc đơn giản là ngồi thưởng thức nhịp sống phố phường để thấy mình vẫn còn mang hơi thở đời thường.
Từ quán trà đá vỉa hè, hàng nước ven đường, xe cà phê lưu động, quán cà phê cóc đầu ngõ đến những không gian hiện đại, sang trọng hơn, tất cả đều là một phần rất sống động của văn hóa giao tiếp Việt Nam. Ở đó có tiếng xe qua lại, tiếng thìa chạm vào thành cốc, tiếng người gọi thêm ấm trà, tiếng cười từ một bàn bên cạnh, tiếng bình luận thời sự rất hăng của mấy ông khách quen. Một ly nước đôi khi chỉ là cái cớ, là lý do cho muôn vàn cuộc gặp gỡ. Thậm chí, cả những người đi một mình cũng có thể nhập cuộc với bàn bên cạnh bằng một câu hỏi han, một lời bình luận hay một nụ cười rất tự nhiên. Điều người ta cần hơn là một chỗ ngồi, vài người biết lắng nghe và một câu chuyện đủ vui để bắt đầu ngày mới nhiều năng lượng, nhiều thi vị hơn.
Với người trẻ tuổi, quán cà phê có thể là nơi làm việc, hẹn hò, gặp gỡ bạn bè, bàn dự án, trao đổi công việc, chụp một tấm ảnh đẹp, tìm một góc yên tĩnh để mở máy tính hay đọc sách. Đó cũng có thể là nơi bắt đầu một mối quan hệ, một buổi làm quen, một cuộc trò chuyện tìm hiểu, một buổi hẹn yêu đương với nhiều hồi hộp và kỳ vọng rất riêng của tuổi trẻ.
Với người cao tuổi, không gian ấy lại mang một ý nghĩa khác. Sau nghỉ hưu, họ không còn nhịp sống ở cơ quan mỗi ngày, không còn những cuộc họp, những bữa ăn trưa đồng nghiệp, những câu chuyện hành lang, những lần ghé phòng nhau hỏi han công việc hay buông vài câu bông đùa làm nhẹ đi áp lực thường ngày. Đời sống giao tiếp vốn từng rất dày, rất kín lịch bỗng thưa dần đi, để lại một khoảng trống mênh mông ngay trong những ngày tưởng như đã rất nhàn rỗi.
Trái lại, cuộc sống tuổi già càng dễ trở nên nhàm chán nếu ngày nào cũng ra vào quanh quẩn trong mấy căn phòng, bước chân làm bạn với chiếc cầu thang, vài chậu cây cần tưới, con chó cần dắt đi dạo, chiếc ti vi mở cho có tiếng, mấy lượt lướt mạng, thả tim, vài việc vặt quanh bữa cơm rồi giấc ngủ trưa. Khi những việc ấy lặp lại quá đều, thời gian có thể trở nên chật chội, dù căn nhà vẫn rộng và đầy đủ tiện nghi. Chính lúc ấy, hình ảnh một quán nước quen, một góc cà phê sáng, một cuộc hẹn với bạn già lại giống như một “giấc mơ” có thật: giấc mơ của những tiếng cười, tiếng gọi nhau và tiếng người thực sự.
Chính vì vậy, một góc quán quen có thể trở thành “câu lạc bộ” không biển hiệu của tuổi già. Hội viên cũng chẳng cần thẻ, chẳng cần nội quy, nhiều khi chỉ một cuộc điện thoại, một tin nhắn trong nhóm bạn là đã rục rịch góp mặt. Nhưng đã gọi là đi gặp bạn thì người cao tuổi lại ít khi xuề xòa. Người trẻ có thể mặc quần áo ở nhà, đi dép lê vào một quán cóc rất tự nhiên, nhưng với người già, hình ảnh ấy lại ít gặp hơn. Dường như trong mỗi cuộc hẹn, với họ dù giản dị đến đâu, vẫn có một sự giữ gìn nho nhỏ cho mình và cho bạn.
Có người trước khi ra khỏi nhà vẫn soi gương một chút, chọn chiếc áo tươm tất hơn ngày thường đi chợ, chải lại mái tóc, đeo thêm chiếc khăn, chỉnh lại đôi dép, như thể chuẩn bị cho một cuộc hẹn rất nghiêm túc. Gặp nhau rồi, thế nào cũng có vài lời khen vui: “Hôm nay trẻ ra đấy!”, “Áo này đẹp quá!”, “Trông vẫn phong độ lắm!”, “Bà hôm nay cá tính thế!”. Những lời khen ấy có thể chỉ là câu mở đầu, nhưng đủ làm không khí ấm lên, làm tuổi già bỗng có thêm chút duyên dáng, hóm hỉnh và tự tin.
Sau vài câu chào hỏi, vài lời khen vui, xã giao và một chút “khởi động” rất có duyên ấy, câu chuyện “chém gió” của những người cao tuổi bắt đầu vào guồng. Ở đó, các cụ ông ngồi bên ly cà phê đen, tờ báo buổi sáng, bàn chuyện thời sự đang nóng, chuyện bóng đá, giá cả, đường phố, chuyện xưa ở cơ quan cũ, chuyện một người bạn lâu rồi chưa thấy xuất hiện.
Có lúc câu chuyện đi từ giá rau ngoài chợ sang tận chính sách quốc gia, từ trận bóng tối qua sang kỷ niệm thời thanh niên, từ một cái ổ gà trên phố đến chuyện “ngày xưa khu này khác lắm”, hay “hồi tôi còn nhỏ, mọi thứ đâu như bây giờ”… Nghe qua thì có vẻ lan man, không đầu, không cuối, nhưng chính cái lan man ấy lại làm nên phần hồn của văn hóa hàng quán. Ở đó, cuộc sống được nối từ chuyện nhỏ sang chuyện lớn, từ hôm nay trở về mấy chục năm trước, từ một câu bông đùa sang một triết lý giản dị, từ một kỷ niệm riêng sang kinh nghiệm sống chung của cả một thế hệ.
Ở một góc khác, các cụ bà có thể gặp nhau sau buổi đi chợ, sau giờ tập thể dục, sau khi đã lo xong bữa sáng cho gia đình. Câu chuyện của các bà thường bắt đầu rất gần: con cháu, sức khỏe, hàng xóm, nếp nhà, món ăn, thuốc men, một cô con dâu khéo, một đứa cháu nghịch, một ông chồng hay quên, một món canh nấu chưa vừa miệng. Nhưng trong những câu chuyện tưởng nhỏ ấy là cả kho kinh nghiệm sống, kinh nghiệm giữ nhà, giữ tình thân, giữ hòa khí gia đình. Và rồi họ cười với nhau bằng thứ tiếng cười hay ngôn ngữ cử chỉ rất riêng của những người đã đi qua nhiều va đập, sóng gió. Cười để nhẹ lòng, cười để hiểu nhau, cười để nhận ra rằng những nhọc nhằn đời sống, khi đã lùi xa, vẫn có thể được kể lại bằng một giọng vui vẻ, được nhìn lại bằng sự bao dung, độ lượng và vị tha.
Quán cà phê hay quán giải khát được người cao tuổi lựa chọn làm điểm hẹn nhiều khi không cần quá cầu kỳ. Điều quan trọng trước hết là sự thuận tiện: người đi bộ có thể tới, người đi xe buýt không quá khó tìm đường, người đi taxi, xe ôm, xe máy, ô tô cũng dễ dừng, dễ đón, dễ về. Ở tuổi “cổ lai hy”, một cuộc hẹn vui đôi khi bắt đầu từ những điều rất thực tế như quán có chỗ ngồi thoải mái, đường không quá xa, không quá ồn, không phải leo nhiều bậc, người bán quen mặt và bạn bè dễ tìm thấy nhau.
Một chỗ ngồi quen, người bán quen, vài gương mặt quen, giờ hẹn quen, thế là thành điểm tựa tinh thần. Quán không cần sang trọng, đồ uống không cần đặc biệt. Chỉ cần đến nơi đã có người phục vụ nở nụ cười trên môi, hỏi: “Hôm nay bác dùng như mọi khi nhỉ?”. Chỉ một câu hỏi nhỏ ấy thôi cũng đủ đem lại cảm giác thân thuộc, đầm ấm, như thể mình vẫn được nhớ đến như một vị khách quen đặc biệt của góc quán. Rồi vài người bạn đang chờ, câu chuyện dang dở từ hôm trước được nối lại, quán nước ấy tự nhiên trở thành một phần rất ấm trong nhịp sống tuổi già.
Người cao tuổi gặp nhau thường tay bắt mặt mừng, hỏi han sức khỏe, nhắc chuyện người vắng mặt, chụp với nhau một tấm ảnh gửi vào nhóm bạn, rồi mới bắt đầu câu chuyện. Có người đem theo ít thuốc men để giới thiệu cho bạn. Có người mang một món quà nhỏ, ít trái cây, một cuốn sách, một tờ báo, một bài thơ mới viết. Có người chỉ đến bằng nụ cười và một câu đùa quen thuộc, nhưng cũng đủ thêm một lần xác nhận rằng tình bạn vẫn còn ở đó.
Cái hay của những cuộc hẹn kiểu “câu lạc bộ chém gió” của người cao tuổi nằm ở sự đều đặn. Sáng nay vắng một người, cả nhóm sẽ hỏi ngay: “Ông ấy ốm à?”, “Bà ấy đi đâu?”, “Sao hôm nay chưa thấy ra?”. Không cần điểm danh, nhưng ai vắng mặt cũng được nhớ. Không cần nghi thức, nhưng một lời hỏi han đúng lúc cũng đủ làm người cao tuổi thấy mình vẫn có chỗ trong lòng bạn bè, vẫn thuộc về một nhóm người ngoài gia đình luôn chờ mình xuất hiện.
Dường như hai chữ “thuộc về” ấy rất quan trọng. Ở tuổi già, con người không chỉ cần một mái nhà để trở về, mà còn cần những điểm hẹn để bước ra. Bởi nếu trong gia đình, họ thường hiện diện với vai trò ông, bà, cha, mẹ, với những khuôn phép và sự chừng mực quen thuộc, thì ở quán nước công cộng, họ được trở lại là chính mình trong một quan hệ ngang hàng hơn: bạn với bạn, người cùng thế hệ với người cùng thế hệ, ký ức gặp ký ức, tiếng cười gặp tiếng cười.
Trong không gian tự do, tự tại ấy, người cao tuổi không phải lúc nào cũng cần căng mình trong vai trò làm gương, giữ dáng vẻ nghiêm nghị của người đi trước hay thường xuyên nhắc nhở, dạy bảo thế hệ sau. Họ có thể kể một chuyện cũ đến lần thứ ba mà vẫn có người chịu nghe, thậm chí còn tán thưởng. Có thể buông một câu đùa trêu chọc nhau như thời còn trẻ mà không ai thắc mắc. Có thể tranh luận rất hăng, mặt đỏ tía tai, rồi lát sau lại cười xòa với nhau. Có thể than vài chuyện tuổi già mà không sợ làm con cháu lo lắng.
Cái tự do ấy có thể chỉ kéo dài trong một buổi sáng, một cuộc hẹn, một tách cà phê, nhưng với người cao tuổi lại rất đáng quý. Nó giúp họ được “xả vai” sau nhiều năm tháng gắn mình với trách nhiệm gia đình, công việc và những khuôn mẫu của người đi trước. Ở đó, họ không chỉ là ông, bà, cha, mẹ, mà trở lại làm một người bạn già đúng nghĩa: được vui, được đùa, được nói nhiều một chút, được nhắc lại chuyện cũ và được lắng nghe bằng sự kiên nhẫn, thân tình của những người cùng thế hệ hoặc những người bạn vong niên biết quý trọng câu chuyện đời họ. Và cũng chính những khoảnh khắc ấy làm nên giá trị riêng của “câu lạc bộ chém gió” tuổi già.
Quán cà phê, quán giải khát, nơi hẹn hò vì thế không còn là nơi chỉ có bàn ghế và đồ uống. Nó thực sự là một khoảng sân xã hội nho nhỏ, nơi người cao tuổi được nói bằng giọng của mình, cười theo cách của mình, không đứng bên lề, mà vẫn đang góp mặt, đang bình luận, đang kết nối và đang tự làm cho ngày sống của mình có thêm hương vị.
- “Chém gió” mà không chỉ là chuyện “chém gió”
Hai chữ “chém gió” nghe qua có vẻ nhẹ tênh, thậm chí dễ bị hiểu như chuyện nói cho vui, nói cho hết giờ, nói không đâu vào đâu. Đó là một cách nói hóm hỉnh của đời sống hiện đại, có chút phóng khoáng, chút tự trào, nói cho vui, những chuyện vô thưởng vô phạt, đôi khi chút “nói quá” rất Việt Nam.
Nhưng đằng sau cách gọi vui ấy là một nhu cầu giao tiếp đã có từ lâu trong đời sống con người, đó là tán gẫu. Từ lóng tiếng Anh “Chit-chat” là trò chuyện xã giao, nói chuyện tán gẫu về những chuyện nhỏ, không quan trọng đôi khi là chuyện phiếm hoặc tọc mạch. Cũng có những từ khác mô tả hiện tượng này như “asual conversation”, cuộc trò chuyện thân mật, tự nhiên, không chính thức hay “gossip”, buôn chuyện, thường có sắc thái nói về chuyện người khác, đôi khi hơi tiêu cực.
Người miền Nam còn có một cách gọi rất đời hình thức nói chuyện này là “tám”. “Tám chuyện”, “ngồi tám”, “bữa nào tám tiếp”… nghe nhẹ nhõm, vui vẻ, có chút hóm hỉnh, nhưng cũng là một cách diễn đạt rất đúng bản chất của những cuộc trò chuyện không cần nghi thức.
Dù gọi là “chém gió”, “tán gẫu” hay “tám”, thì sâu xa hơn, đó vẫn là cách con người sắp xếp lại những mảnh vụn của đời sống bằng ngôn ngữ giao tiếp. Nhìn chung tán gẫu hiểu là nói chuyện tự do, không nhất thiết phải theo một chủ đề lớn, không nhằm ra quyết định, không cần kết luận rành mạch, nhưng lại giúp con người chia sẻ thông tin, giải tỏa cảm xúc, duy trì quan hệ và làm cho đời sống chung trở nên vui vẻ.
Tuy nhiên, với người cao tuổi, ngoài mục đích “vui là chính” như cách hiểu thông thường về tán gẫu, những cuộc trò chuyện bên ly nước nhiều khi không hề trống rỗng hay vô nghĩa. Nó giống như cái kho nước ngầm nhỏ của người cao tuổi được tích tụ lâu ngày được mở ra bỗng tuôn trào trong mỗi buổi sáng, nơi mỗi người đem đến một ít ký ức, một ít kinh nghiệm, một ít bực dọc, một ít hóm hỉnh, một ít tri thức đời sống và đôi khi cả những suy ngẫm rất sâu mà nếu ở nhà có thể chẳng biết nói với ai.
Có câu chuyện bắt đầu từ một tin thời sự, có câu chuyện khởi đi từ giá rau ngoài chợ, có câu chuyện chỉ là lời than phiền về bệnh đau lưng, mất ngủ, con cháu bận rộn. Nhưng rồi sau vài lượt người nói, người nghe, người thêm thắt, người gật gù, người cười xòa, những mẩu chuyện rời rạc ấy bỗng trở thành một cuộc chia sẻ có nhiều thông tin của tuổi già. Ở đó, người cao tuổi không chỉ nói cho vui, mà còn đang xả bớt nỗi lòng, sắp xếp lại ký ức, kiểm chứng kinh nghiệm sống và tìm thấy sự đồng cảm trong tiếng nói của bạn bè.
Một tin thời sự nghe tối qua, một câu chuyện con cháu trong nhà, một lần đi khám bệnh, một chuyện ngoài chợ, một kỷ niệm thời đi làm, một người quen vừa mất, một đứa cháu vừa đỗ đại học, một chính sách mới vừa đọc trên báo… tất cả được đưa ra, xoay đi xoay lại, thêm một lời bình, bớt một chút căng thẳng, chen vào một câu đùa, rồi cuối cùng trở thành câu chuyện chung của cả bàn. Đời sống nhờ thế không còn là những sự kiện rời rạc, mà được tiêu hóa bằng ngôn ngữ, bằng tiếng cười hay bằng góc nhìn của sự từng trải.
Cái hay của người già khi nói chuyện là họ thường không chỉ nói bằng thông tin mà bằng cách nói. Một câu nhận xét về giá cả có thể đi kèm ký ức thời tem phiếu. Một bình luận về đường phố có thể kéo theo chuyện khu này ngày xưa còn là ao, là ruộng, là con ngõ nhỏ. Một câu chuyện về con cháu có thể chạm tới cả quan niệm về nếp nhà, về giáo dục, về sự đổi thay của gia đình hiện đại. Có khi nghe tưởng như kể lể, tấu hài làm mọi người vui nhưng nếu lắng kỹ, sẽ thấy trong đó có cả một lớp trầm tích xã hội: những gì một thế hệ đã đi qua, đã chịu đựng, đã quan sát, đã rút ra bằng chính đời mình và sự tiếp tục quan sát, cảm nhận thời thế ở người cao tuổi.
Ở những cuộc trò chuyện ấy, người cao tuổi không còn là “người được chăm sóc” theo nghĩa thụ động. Họ trở lại là người bình luận, người phân tích, người phản biện, người kể chuyện, người pha trò, người giữ ký ức. Có khi các cụ nói rất hăng như chiếc xe vào đà chạy tốc đô cao không có phanh nào dừng lại. Có cụ chỉ thỉnh thoảng chen một câu châm chọc khiến cả bàn cười ồ. Có người kể chuyện dài như đọc hồi ký, có người nói ít nhưng câu nào cũng trúng. Có người nói vài lời lại đọc thơ “tự chế”. Có người hay “chốt hạ” bằng một câu nghe rất dân gian, nửa đùa nửa thật, nhưng đủ lạ tai làm cả nhóm gật gù, tán thưởng. Đó là thứ minh triết không lên bục giảng, không viết thành giáo trình, mà nằm trong những câu nói rất đời bên ly cà phê sáng.
Điều thú vị khác là trong những câu lạc bộ “chém gió” không chính thức ấy, quyền lực của câu chuyện được chia đều hơn nhiều không gian khác. Người nói rồi sẽ thành người nghe. Người hôm nay cười bạn, hôm sau lại thành nhân vật để bạn trêu. Người vừa tranh luận rất căng về một chuyện thời sự, lát sau có thể quay sang hỏi nhau uống thuốc chưa, huyết áp thế nào, con cháu dạo này ra sao. Chính sự đổi vai ấy làm cho cuộc trò chuyện không khô khan mà luôn thú vị, giàu sức sống.
Nhìn từ góc độ sức khỏe tinh thần, “chém gió” cũng là phương châm đem đến “một nụ cười bằng mười thang thuốc bổ”, một kiểu vận động trí não không cần kim tiêm, không cần máy móc, cũng chẳng cần bất kỳ sự kích thích nào của y học hiện đại. Muốn kể một câu chuyện cho hay, người ta phải nhớ, phải chọn chi tiết, phải sắp xếp trước sau, phải đo phản ứng của người nghe. Muốn tranh luận, người ta phải so sánh, lập luận, phản biện, đôi khi còn phải biết xuống giọng đúng lúc để khỏi mất vui. Muốn pha trò, người ta phải giữ được sự nhanh nhạy của ngôn ngữ và một chút tinh nghịch trong tâm hồn…
Những hoạt động tưởng như đơn giản ấy lại làm trí óc không bị đóng bụi, cảm xúc không bị ứ lại và người cao tuổi không bị đẩy vào sự im lặng quá lâu. Một câu chuyện được kể ra, một tràng cười bật lên, một lời góp ý được bạn bè hưởng ứng, nhiều khi có tác dụng làm nhẹ lòng hơn cả một buổi ngồi một mình trước màn hình ti vi. Vì vậy “Chém gió”, nếu hiểu đúng, không chỉ là nói cho vui, mà còn là bài tập để người cao tuổi tự làm “bác sĩ” thông thoáng các “kinh, mạch” bằng lời nói, tiếng cười và sự chứng kiến của bạn bè.
Có những nỗi cô đơn không thể tự chữa lành bằng việc trong nhà có đông người. Bởi đông người chưa chắc đã có người nghe đúng câu chuyện của mình hay đồng cảm cùng mình. Người cao tuổi nhiều khi không thiếu con cháu, nhưng thiếu người cùng thế hệ để hiểu một chi tiết nhỏ, một cách nói cũ, một ký ức cũ, một nỗi lo rất riêng của tuổi già. Bạn già vì thế có một chức năng mà gia đình không phải lúc nào cũng thay thế được. Họ không cần giải quyết hộ nhau những rắc rối cuộc sống mà đôi khi chỉ cần nghe, gật đầu, cười một tiếng, thêm vào một câu “tôi cũng thế”, nhiều khi đã là đầy đủ.
Tất nhiên, ở một phương diện khác “chém gió” cũng có mặt trái của nó. Chuyện vui nếu đi quá xa có thể thành chuyện riêng tư bị kể lộ. Tin nghe loáng thoáng nếu truyền qua nhiều bàn nước có thể thành tin đồn. Một lời bình vô tư nếu thiếu kiểm chứng có thể làm người khác phiền lòng. Người cao tuổi vốn nhiều kinh nghiệm, nhưng không phải lúc nào cũng miễn nhiễm với tin sai, tin giật gân, những câu chuyện được thổi phồng trên mạng xã hội. Vì vậy, niềm vui trò chuyện cần đi cùng sự tỉnh táo. Vui là chính, nhưng vui cũng cần có trách nhiệm, có giới hạn và có sự tử tế với người vắng mặt trong câu chuyện.
Mặc dù vậy, không nên vì vài rủi ro ấy mà coi nhẹ những cuộc tán gẫu của người cao tuổi. Bởi đó là cách tuổi già tự làm ấm mình bằng ngôn ngữ, bằng bạn bè, bằng giao tiếp, bằng ký ức và bằng sự hiện diện bản thân trước mọi mối quan hệ. Một ly nước có thể vơi rất nhanh, nhưng câu chuyện bên ly nước ấy đôi khi còn theo họ về tận nhà, làm bữa cơm gia đình vui hơn, làm buổi chiều nhẹ hơn, làm ngày sống có thêm một điều để kể lại cho con cháu.
- Cần tôn trọng những cuộc hẹn tuổi già
Với người cao tuổi, một cuộc hẹn tán gẫu nghe thì đơn giản nhưng thực ra không hề đơn giản. Để có mặt bên ly cà phê sáng, họ phải tính giờ, tính sức khỏe, tính đường đi, phương tiện, thời tiết, bữa cơm ở nhà, thuốc men, cả việc hôm ấy con cháu có cần mình trông cháu hay không. Có người phải báo trước mấy hôm, nhắc đi nhắc lại giờ gặp, chọn quán dễ tìm, ghế ngồi thoải mái, nhà vệ sinh thuận tiện, đường không quá xa. Đằng sau một buổi cà phê tưởng như rất giản dị là cả sự chuẩn bị âm thầm của tuổi già.
Gia đình cần nhìn những cuộc hẹn hò của người cao tuổi ấy bằng thái độ cởi mở và thấu hiểu hơn. Không nên xem việc người cao tuổi đi cà phê, đi quán nước, gặp bạn già là chuyện vô bổ hay mất thời gian. Trái lại, con cháu có thể hỗ trợ bằng những việc rất nhỏ: nhắc lịch, đặt xe, đưa đón khi cần, hướng dẫn dùng điện thoại, giúp tham gia nhóm Zalo, gọi hỏi xem buổi gặp có vui không. Những việc ấy không làm người cao tuổi phụ thuộc hơn, mà giúp họ tự tin hơn khi bước ra khỏi nhà.
Tâm lý “giữ bố mẹ làm của riêng” cũng nên dần thay đổi. Người cao tuổi có quyền có bạn bè, có nhóm riêng, có câu chuyện riêng, có khoảng thời gian riêng ngoài gia đình. Họ không chỉ là ông bà, cha mẹ trong nhà, mà còn là bạn của ai đó, người đồng niên của ai đó, thành viên của một câu lạc bộ, một nhóm bạn, một cộng đồng nhỏ. Khi con cháu tôn trọng đời sống giao tiếp riêng ấy, tuổi già sẽ bớt bị thu hẹp trong những vai trò quen thuộc.
Cộng đồng cũng cần tạo thêm những điểm hẹn an toàn, gần gũi cho người cao tuổi. Không phải ai cũng có điều kiện vào quán cà phê sang trọng. Không phải ai cũng đủ sức đi xa. Vì vậy, nhà văn hóa, câu lạc bộ người cao tuổi, khu sinh hoạt cộng đồng, công viên, sân chung cư, quán nước quen trong khu phố, nếu được tổ chức thân thiện, sạch sẽ, có chỗ ngồi phù hợp, có sự kết nối với hội nhóm, đều có thể trở thành những “bến đỗ” tâm hồn nhỏ của tuổi già. Một xã hội thân thiện với người cao tuổi không chỉ là xã hội có bệnh viện, thuốc men, chế độ trợ cấp, mà còn là xã hội có những chỗ ngồi tử tế để người già gặp nhau và nói chuyện.
Từ những cuộc trò chuyện đời thường ấy, nếu biết lắng nghe, cộng đồng cũng có thể thu nhận nhiều ý kiến đáng quý. Người cao tuổi có kinh nghiệm sống, kinh nghiệm nghề nghiệp, kinh nghiệm gia đình và ký ức xã hội phong phú. Họ có thể góp ý về chính sách ở địa phương, về nếp sống khu dân cư, giáo dục con cháu, truyền thống, văn hóa, môi trường, an ninh, trật tự. Không phải ý kiến nào cũng đúng hoàn toàn, nhưng đằng sau mỗi lời góp ý là sự quan tâm và mong muốn tiếp tục được đóng góp. Vì vậy, cần có những kênh thông tin hai chiều để người cao tuổi không chỉ nói với nhau cho vui, mà còn có cơ hội tham gia vào đời sống chung một cách có ý nghĩa.
Tất nhiên, cũng cần giữ cho những cuộc “chém gió” ấy dừng lại ở nụ cười, ở niềm vui tích cực. Người cao tuổi nên tránh để tán gẫu trở thành nơi lan truyền tin sai, kể chuyện riêng tư quá mức, tạo hiểu lầm hoặc làm nặng lòng nhau. Gia đình và cộng đồng có thể nhẹ nhàng hỗ trợ người cao tuổi tiếp cận thông tin đáng tin cậy, sử dụng mạng xã hội an toàn, biết dừng đúng lúc khi sức khỏe không cho phép. Vui là chính, nhưng niềm vui cũng cần sự lành mạnh để không biến thành mệt mỏi.
Thực tế nhu cầu tán gẫu là một nhu cầu rất người của tuổi già, không chỉ là chuyện “giết” thời gian mà còn mang nhiều ý nghĩa cuộc sống. Không phải con cháu nào, gia đình nào cũng có thể hiểu hết những điều người cao tuổi muốn nói, muốn kể, muốn hỏi, muốn bàn. Vì thế, hãy để người cao tuổi có những ly cà phê của họ, những bàn trà của họ, những nhóm bạn của họ, những câu chuyện “vui là chính” của họ.
Một buổi sáng bên ly nước quen có thể không làm thay đổi điều gì lớn lao. Một cuộc “chém gió” có thể không giải quyết được chuyện thời cuộc, chuyện gia đình hay chuyện sức khỏe. Nó chỉ giúp người cao tuổi thêm yêu đời và cảm nhận về hạnh phúc không dễ gì có được.
Đặng Vũ Cảnh Linh, Người cao tuổi 4.0, NXB Tri Thức
