Có những niềm vui không ồn ào, không cần đám đông, chỉ một mình thôi nhưng vẫn có thể mở ra cả một thế giới. Với nhiều người cao tuổi, đọc sách là một niềm vui dễ thấy, dễ tìm và dễ có giản dị như thế. Khi nhịp sống đã chậm lại, khi những bận rộn mưu sinh lùi dần về phía sau, từng trang sách bỗng trở thành người bạn tâm giao, người đồng hành trong những lúc riêng tư, quỹ thời gian rỗi, để tuổi già tìm thấy tri thức, ký ức, sự an ủi, những câu chuyện đời và cũng là một trong những hình thức “tập thể dục” âm thầm, hữu ích cho trí não.
Trong thời đại tri thức và thông tin trôi đi rất nhanh, thói quen đọc sách của người cao tuổi không còn chỉ là một thú vui riêng. Đó còn là cách để họ giữ lại sự minh mẫn, chiều sâu suy nghĩ, vốn tri thức, kinh nghiệm sống và mối dây kết nối với thế giới đang đổi thay từng ngày. Một cuốn sách trên tay, một tờ báo buổi sáng, một trang văn đọc chậm bên chén trà, đôi khi có thể làm cho ngày sống của người cao tuổi trở nên nhẹ hơn, sâu hơn và có thêm những dư vị cuộc đời đáng trân quý.
- Sách – người bạn già tâm giao phía sau khoảng lặng
Nhiều người cao tuổi hiện nay vẫn giữ cho mình một thói quen rất đẹp, đó duy trì “tình bạn” âm thầm, thủy chung với từng trang sách. Đọc sách với họ không chỉ là tìm tòi điều mới, cập nhật thêm kiến thức hay giải trí lành mạnh, đó còn là cách bước vào thế giới riêng, nơi con người tạm buông những phiền toái, âu lo đời thường, để lòng mình lắng xuống trong một câu viết, một ý tưởng, một câu chuyện hay một dòng suy ngẫm.
Khi bước sang tuổi xế chiều, nhiều người cao tuổi quay lại với sách như quay lại với một người bạn tâm giao từng có lúc phải xa cách vì công việc, vì mưu sinh, vì trách nhiệm gia đình và cả những thiếu thốn của một thời đời sống còn khó khăn. Những năm tháng còn trẻ, họ có thể đã rất yêu sách nhưng không đủ thời gian để đọc, không đủ điều kiện để mua những cuốn sách mình thích, từng cất lại một cuốn tiểu thuyết dở dang, một tập thơ yêu thích, một công trình muốn tìm hiểu vào tủ, bởi trước mắt còn cơm áo, con cái, công việc và biết bao bổn phận phải lo toan.
Có những cuốn sách thời học trò chỉ dám mượn đọc vội. Có những buổi đến thư viện cộng đồng ngồi cả buổi mà vẫn chưa thỏa niềm ham đọc. Có những tác phẩm nghe tên từ lâu nhưng chưa một lần được cầm trên tay. Có những niềm say mê phải nhường chỗ cho gánh nặng mưu sinh.
Bởi vậy, đọc sách ở tuổi già nhiều khi không phải là bắt đầu một thói quen mới, mà là nối lại một mạch đọc từng bị ngắt quãng. Khi quỹ thời gian rộng hơn, khi đời sống phần nào yên ổn hơn, sách lặng lẽ trở về như một người bạn cũ kiên nhẫn và chờ đợi. Sách không chỉ mở ra tri thức mới, mà còn giúp người cao tuổi hoàn tất những cuộc hẹn tinh thần đã từng phải bỏ dở trong đời.
Thực tế, sách vốn là kho tri thức và văn hóa quý giá của nhân loại, được tích lũy, chắt lọc và truyền lại qua nhiều thế hệ, vượt qua giới hạn của không gian, thời gian và tuổi tác. Qua một cuốn sách, người cao tuổi có thể bắt gặp một nền văn hóa xa lạ, một vùng đất chưa từng đặt chân tới, một nhân vật lịch sử, một số phận văn chương, một phát hiện khoa học, một cách nhìn mới về con người và xã hội, để rồi giữa những điều tưởng như xa xôi ấy, họ lại nhận ra chính mình ở đó. Khi giao tiếp xã hội thu hẹp, những cuộc gặp gỡ ít dần, đôi chân không còn đi xa như trước, sách vẫn có thể đưa người cao tuổi đến với những thế giới sống động, theo một cách rất riêng và đặc sắc.
Điều kỳ diệu của sách là nó không ép con người phải vội, cũng không bắt người đọc phải hiểu hết, cảm hết, đi đến tận cùng mọi điều ngay trong một lần đọc. Tác giả viết sách cũng không hoàn toàn bắt người đọc hiểu theo ý mình. Có những đoạn kết vẫn cố tình bỏ ngỏ để dành chỗ cho sự liên tưởng. Có những câu chuyện khép lại trên trang giấy nhưng tiếp tục mở ra trong tâm trí người đọc những suy tư. Có những tri thức khoa học hôm nay chỉ mới gợi ra một cánh cửa, để rồi ở những cuốn sách sau, những lần đọc sau, con người lại tiếp tục bước vào sâu hơn. Cái hay của sách là ở đó và cái mà người đọc thấy mình ở mỗi tác phẩm cũng là ở đó.
Với người cao tuổi, sự thong thả, khoan thai của việc đọc sách rất phù hợp nhịp sống. Họ có thể đọc chậm, dừng lại, gấp sách, suy nghĩ, rồi mở ra đọc tiếp. Có thể đọc một đoạn văn vào buổi sáng, một bài báo sau bữa cơm, vài trang tiểu thuyết trước khi ngủ. Có khi đọc để biết thêm điều mới, có khi đọc để gặp lại một cảm xúc cũ, cũng có khi đọc không phải để tìm câu trả lời, mà chỉ để được sống trong một khoảng yên tĩnh, nơi không ai thúc giục, không ai quấy rầy. Đọc, nghĩ, cảm nhận rồi lại đọc, với người cao tuổi, dường như trở thành một quy tắc tự nhiên, tuần hoàn của đời sống tinh thần: chậm rãi tiếp nhận, chậm rãi thấm sâu và chậm rãi làm giàu thêm thế giới trí tuệ bên trong mình.
Mặt khác, hình thức đọc của người cao tuổi vì thế rất đa dạng và gần gũi trong đời sống hằng ngày. Có khi ông ngồi đọc sách trên sofa, bà nằm trên giường đọc vài trang sách yêu thích. Có khi cha mẹ, con cái trong gia đình cùng đọc, cùng trao đổi về một cuốn sách, một bài báo, một câu chuyện vừa gặp. Có khi ở câu lạc bộ, người cao tuổi cùng đọc báo, chia sẻ thông tin thời sự; có cụ ông vừa tập văn nghệ, lúc giải lao đã mở cuốn sách mang theo để đọc tiếp vài trang. Đọc sách không nhất thiết phải diễn ra trong thư viện hay một không gian trang trọng, mà có thể xuất hiện ở mọi nơi, trong nhiều thời điểm, như một nếp sống duy trì cảm xúc và tình yêu sách của người cao tuổi.
Bên cạnh hình ảnh quen thuộc ấy, đời sống văn hóa đọc của người cao tuổi hôm nay cũng đang mở ra nhiều hình thức mới. Không phải ai cũng còn đủ thị lực để đọc lâu trên trang giấy, không phải bàn tay nào cũng còn đủ chắc để cầm mãi một cuốn sách dày. Vì thế, sách nói, sách điện tử, sách ảnh, sách minh họa, các bản đọc có phông chữ lớn, các ứng dụng đọc báo, nghe truyện, nghe thơ… đang trở thành những cánh cửa khác để người cao tuổi tiếp tục đến với tri thức và văn chương.
Có người cao tuổi không còn đọc được nhiều như trước, nhưng vẫn có thể nằm nghe một cuốn hồi ký qua giọng đọc trầm ấm. Có người vừa nghỉ ngơi, vừa nghe thơ, nghe truyện, nghe những bài viết về lịch sử, văn hóa, sức khỏe. Có người thích những cuốn sách ảnh về danh lam thắng cảnh, kiến trúc, hội họa, thiên nhiên, bởi chỉ cần lật từng trang hình ảnh cũng đã thấy thế giới mở ra trước mắt. Những hình thức ấy không làm mất đi vẻ đẹp của sách giấy, mà làm cho niềm vui đọc sách trở nên rộng hơn, mềm hơn, phù hợp hơn với sức khỏe và điều kiện của tuổi già.
Điều quan trọng là dù đọc bằng mắt, nghe bằng tai hay tiếp nhận qua hình ảnh, người cao tuổi vẫn đang tiếp tục đối thoại với sách. Trong thời đại mới, hình thức có thể thay đổi, nhưng giá trị cốt lõi của sách vẫn còn nguyên vẹn. Tuổi già, vì thế, không chỉ là quãng thời gian nghỉ ngơi sau một đời vất vả, mà còn có thể là sự khởi đầu cho những mùa đọc, mùa suy tư, mùa tích lũy tri thức để làm đẹp thêm cho cuộc sống.
- Từ đọc sách đến chơi sách và nhân rộng niềm vui cộng đồng
Đọc sách, với người cao tuổi, không chỉ là một hình thức “tưới tắm” cho tâm hồn, mà còn là cách “khơi thông những dòng chảy” trí não rất cần thiết. Nếu cơ thể cần đi bộ, tập dưỡng sinh, vận động xương khớp để duy trì sức khỏe, thì não bộ cũng cần được nuôi dưỡng bằng suy nghĩ, ghi nhớ, liên tưởng, phân tích và sáng tạo. Đọc sách vì thế là một cách “tập thể dục” âm thầm nhưng đem lại nhiều lợi ích bất ngờ cho bộ não. Khi được duy trì liên tục và thường xuyên, hoạt động đọc buộc con người phải tập trung, phải hiểu, phải nhớ, phải so sánh, phải kết nối điều đọc được với những kinh nghiệm đã có trong đời; nhờ đó, những dòng tri thức, ký ức và cảm xúc không bị khô cạn, mà tiếp tục lưu chuyển, bồi đắp thành những suy nghĩ mới, cách nhìn mới và tri thức mới mang bản sắc cá nhân của người cao tuổi.
Một trong những vấn đề khá phổ biến ở tuổi già là chứng hay quên, sự suy giảm khả năng tập trung và trí nhớ. Vì vậy, việc duy trì thói quen đọc sách càng có ý nghĩa như một liều thuốc bổ đến rất tự nhiên và thuận tiện. Một trang sách có thể làm trí óc và hệ thần kinh vận động. Một câu chuyện có thể kích thích và khai thông trí nhớ. Một lập luận khoa học có thể buộc tư duy suy luận logic phải làm việc. Một bài thơ có thể đánh thức cảm xúc bằng nhịp điệu ngôn ngữ và khả năng liên tưởng. Những vận động ấy tưởng như vô hình, nhưng lại góp phần giữ cho cơ thể không rơi vào trạng thái trì trệ, mệt mỏi, không bị lặp lại trong sự đơn điệu thường gặp của tuổi già.
Điều đáng chú ý là người cao tuổi thường có cách đọc khác người trẻ. Người trẻ sống trong thời đại thông tin mở, bị bao vây bởi mạng xã hội, điện thoại thông minh, tin tức ngắn, video ngắn và dòng dữ liệu cập nhật liên tục. Họ dễ hình thành thói quen đọc nhanh, đọc lướt, đọc để nắm ý chính, đọc để ứng dụng ngay vào học tập, công việc hay những nhu cầu cụ thể. Cách đọc ấy có giá trị riêng trong đời sống hiện đại, nhưng cũng dễ cuốn con người vào nhịp tiếp nhận vội vã: biết nhiều hơn, nhưng chưa chắc hiểu sâu hơn, chạm vào nhiều thông tin hơn, nhưng chưa chắc có thời gian để suy ngẫm đến tận cùng.
Người cao tuổi đến với sách không còn như một người đọc đứng ngoài tác phẩm, mà thường mang theo cả vốn sống của mình bước vào từng trang viết. Một chi tiết trong tiểu thuyết có thể được họ nhìn bằng kinh nghiệm của người đã từng đi qua nhiều quan hệ người đời. Một trang sử không chỉ là sự kiện đã qua, mà có thể chạm vào những gì họ từng chứng kiến, từng nghe kể, từng chịu đựng hoặc từng tự hào. Một nhận định trong sách khoa học, xã hội hay văn hóa không chỉ được tiếp nhận bằng lý trí, mà còn được soi chiếu qua nghề nghiệp, tuổi tác, va vấp và những quan sát, tri thức, sự kiểm nghiệm đã tích lũy suốt một đời. Vì thế, đọc sách ở tuổi già không chỉ là tiếp nhận từ bên ngoài, mà còn là cuộc gặp gỡ giữa tri thức trong sách với tri thức, kinh nghiệm được hun đúc trong mỗi con người.
Có những cuốn sách khi còn trẻ đọc chưa hiểu hết, đến tuổi già đọc lại mới thẩm thấu, như nước chảy qua nhiều tầng đất, lắng sâu vào mạch ngầm, để rồi trở nên trong trẻo và tinh khiết hơn. Có những tác phẩm từng được học trong nhà trường, nhiều năm sau mở lại bỗng thấy khác. Câu chữ vẫn thế, nhưng người đọc đã khác, góc nhìn cũng trở nên trầm tĩnh hơn, sâu sắc hơn. Trải nghiệm đời sống làm cho cách hiểu mọi vấn đề đều đổi thay. Những mất mát, vui buồn, thành bại, những lần chứng kiến con người và thời cuộc biến động khiến trang sách cũ được hiểu, được mang thêm nhiều tầng nghĩa mới.
Người cao tuổi đọc lại một cuốn sách, đôi khi cũng là đọc lại chính mình. Vì vậy, không nên nghĩ người cao tuổi chỉ phù hợp với những loại sách nhẹ nhàng, đơn giản hay dễ đọc. Nhiều người vẫn say mê sách khoa học, lịch sử, văn hóa, chính trị – thời sự, triết học, nghệ thuật, những tác phẩm kinh điển hoặc các công trình có chiều sâu. Có thể chính vì đã đủ trải nghiệm, họ lại có khả năng đi vào những cuốn sách khó theo một cách rất riêng, không vội vàng chinh phục tri thức, mà chậm rãi đối thoại là thế.
Đọc sách cũng giúp người cao tuổi tiếp tục giữ vai trò trong gia đình và xã hội. Một người ông đọc báo mỗi ngày có thể trò chuyện với con cháu về thời sự. Một người bà đọc sách sức khỏe có thể điều chỉnh thói quen sinh hoạt của mình và chia sẻ lại những kinh nghiệm hữu ích cho người thân. Một người cao tuổi đọc sách văn hóa, lịch sử có thể kể cho thế hệ sau những câu chuyện về truyền thống, quê hương, gia đình, làm cho ký ức riêng trở thành một phần của ký ức chung.
Không chỉ có vậy, từ sách, người cao tuổi còn có thể tìm thấy bạn bè và mở rộng những cuộc trò chuyện. Một cuốn sách hay có thể được chuyền tay, một bài báo đáng đọc có thể được giới thiệu trong buổi gặp mặt, một câu chuyện trong sách có thể trở thành đề tài bàn luận bên chén trà, trong câu lạc bộ, ở sân chung cư hay giữa những người bạn già cùng chung sở thích.
Có khi chỉ từ một cuốn tiểu thuyết, một tập thơ, một cuốn sách lịch sử, người ta nhận ra nhau trong cùng một mối quan tâm, rồi từ đó hình thành những tình bạn mới, những nhóm đọc nhỏ, những cuộc trao đổi chậm rãi nhưng đầy hứng thú. Sách vì thế không làm người cao tuổi tách khỏi đời sống, họ không chỉ đọc cho mình, mà còn đọc để chia sẻ, để gợi mở, để truyền lại kinh nghiệm cho các thế hệ sau.
Từ đọc sách, nhiều người cao tuổi còn đi xa hơn đến thú mua sách, giữ sách, sưu tầm sách và chơi sách. Với họ, sách không chỉ là thứ để đọc xong rồi đặt xuống, mà với một số người là một vật quý có đời sống riêng, có hơi thở của thời gian, có dấu vết của người viết, người in, người đọc và người gìn giữ qua nhiều thế hệ.
Có những cuốn sách cũ giấy đã ngả màu, gáy đã sờn, vài trang đã ố, đôi chỗ có dòng gạch chân, lời ghi chú, chữ ký hay lời đề tặng của một người nào đó từ rất xa xưa. Nhưng chính những dấu vết ấy lại làm nên linh hồn của sách. Nó khiến cuốn sách không còn là vật thể vô tri, mà trở thành một chứng tích của ký ức văn hóa và đời sống con người.
Thú chơi sách vì thế là một thú chơi rất riêng, không ồn ào, không phô trương, nhưng đòi hỏi sự tinh tế, kiên nhẫn và cả một tình yêu chữ nghĩa bền bỉ. Có người chơi sách theo tác giả, cố tìm cho đủ các tác phẩm của một nhà văn mình yêu mến. Có người chơi theo thể loại: văn học, lịch sử, triết học, sách thiếu nhi, sách mỹ thuật, sách Hán Nôm, sách Quốc ngữ thời kỳ đầu, sách tiền chiến, sách thời bao cấp. Có người lại mê những bản in cũ, bản dịch lạ, bản giới hạn, bản có bút tích tác giả, những cuốn sách có “hình xăm” của thời gian qua chữ ký, lời đề tặng, dấu thư viện hay một vài dòng ghi chú bên lề. Trong thế giới ấy, mỗi cuốn sách không chỉ có nội dung, mà còn có số phận riêng.
Người cao tuổi thường đặc biệt quý sách, bởi họ hiểu để có một cuốn sách trong tay không phải lúc nào cũng dễ dàng. Có người từng đi qua thời sách hiếm, phải mượn đọc chuyền tay, phải chép lại từng đoạn, phải giữ gìn từng tờ báo, từng tập truyện như một của quý. Có người cả đời dành dụm để dựng một tủ sách nhỏ trong nhà, xem đó không chỉ là tài sản tri thức, mà còn là một phần nếp nhà.
Sách đặt trên kệ không đơn giản để trang trí, nó nói lên gu đọc, nền nếp học hỏi, ký ức nghề nghiệp, mối quan tâm văn hóa và cả nhân cách của người giữ sách. Sách khi ấy trở thành một thứ gia bảo tinh thần của người cao tuổi, thậm chí của cả gia đình. Một tủ sách gia đình, nếu được gìn giữ qua nhiều thế hệ, không chỉ là nơi xếp những cuốn sách, mà là nơi lưu lại dấu vết của học vấn, của nếp sống, của những cuộc đối thoại âm thầm giữa quá khứ và hiện tại.
Bởi vậy, ở tuổi già, thú đọc sách nhiều khi trở thành thú chơi sách và thú chơi sách lại trở thành một cách sống. Đó là cách con người đối xử trân trọng với tri thức, với ký ức, với thời gian và với chính phần sâu lắng nhất trong tâm hồn mình.
- Để trang sách tiếp tục sáng lên trong ánh đèn nhận thức gia đình và cộng đồng
Người xưa có câu: “Độc vạn quyển thư bất như hành vạn lý lộ”, đọc vạn quyển sách không bằng đi vạn dặm đường. Câu nói ấy đề cao sự trải nghiệm, nhắc con người không nên chỉ sống trong sách vở mà phải đi vào đời sống, phải nhìn thấy, va chạm, quan sát, tự mình kiểm chứng những điều đã học. Tri thức nếu không đi qua thực tiễn dễ trở thành tri thức khô cứng; sách vở nếu không được soi vào đời sống cũng có thể chỉ dừng lại ở những trang chữ.
Nhưng ở một chiều sâu khác, Cao Bá Quát lại có câu viết rất đẹp: “Nhập thế chích thân thiên lý mã/ Khán thư song nhãn vạn niên đăng”. Có thể hiểu nôm na rằng, vào đời, một thân người như con ngựa đi nghìn dặm; đọc sách, đôi mắt như ngọn đèn soi vạn năm. Nếu câu “đọc vạn quyển sách không bằng đi vạn dặm đường” nhấn mạnh vai trò của trải nghiệm, thì câu đối của Cao Bá Quát đặt việc đọc sách vào một chiều kích khác: đi để biết đời, còn đọc để nhìn đời trong ánh sáng dài rộng của tri thức, văn hóa và thời gian.
Vế thứ nhất của câu đối gợi ra hình ảnh tuổi trẻ, hay rộng hơn là một đời người khi bước vào nhân thế: phải đi, phải sống, phải va đập, phải băng qua những dặm dài của học hành, mưu sinh, hoạn lộ, tình yêu, thất bại và khát vọng. Con người khi nhập thế giống như con ngựa đường xa, mang theo sức vóc, ý chí, sự dấn thân và cả những bụi bặm của cuộc đời. Nhưng dặm đường ngoài đời, dù dài đến đâu, vẫn là hữu hạn. Con người có thể đi nhiều nơi, gặp nhiều người, trải nhiều việc, nhưng vẫn bị giới hạn bởi tuổi tác, sức khỏe, hoàn cảnh và thời gian sống của mình.
Chính vì vậy, vế thứ hai “Khán thư song nhãn vạn niên đăng” mở ra vẻ đẹp riêng của việc cảm nhận chữ nghĩa. Đọc sách, đôi mắt không chỉ nhìn vào trang giấy trước mặt, mà như thắp lên một ngọn đèn có thể soi qua nhiều thế hệ. Nếu bước chân giúp con người đi qua nghìn dặm đời sống, thì sách giúp đôi mắt và tâm trí đi xa hơn nữa, vượt khỏi biên giới của một đời người để gặp những nền văn hóa, những thời đại, những tư tưởng và kinh nghiệm đã được nhân loại tích lũy qua nghìn năm.
Cái hay khi đặt hai câu nói ấy bên nhau là chúng không phủ định nhau, mà bổ sung cho nhau. Đi để biết đời và đọc để hiểu đời. Đi cho con người kinh nghiệm trực tiếp. Đọc giúp kinh nghiệm ấy được soi sáng, mở rộng và đặt vào dòng chảy lớn hơn của tri thức. Với người cao tuổi, khi vó ngựa “thiên lý” của tuổi trẻ đã chậm lại, thì ngọn đèn “vạn niên” của sách vẫn có thể tiếp tục sáng lên trong đôi mắt, trong trí nhớ, trong suy tưởng và trong chiều sâu tâm hồn.
Niềm vui đọc sách của người cao tuổi nhiều khi bắt đầu từ những điều rất nhỏ. Một góc bàn đủ sáng, chiếc ghế ngồi vừa lưng, đôi kính phù hợp, cuốn sách có cỡ chữ dễ nhìn, tờ báo quen đặt sẵn mỗi sáng, ngọn đèn đầu giường dịu mắt. Hôm nay, cùng với sách giấy, những thiết bị và tiện ích mới như máy đọc sách, máy tính bảng, điện thoại thông minh, phần mềm đọc sách, ứng dụng báo điện tử, máy nghe sách nói, loa nhỏ hay tai nghe phù hợp cũng có thể trở thành những người bạn âm thầm giúp người cao tuổi tiếp cận tri thức thuận tiện hơn.
Gia đình vì thế có thể chăm sóc đời sống tinh thần của người cao tuổi bằng những việc làm không lớn nhưng lại tinh tế, duy trì niềm vui đọc sách của người cao tuổi. Tìm lại một cuốn sách cha mẹ từng thích, mua tặng một tập thơ, đặt mua tờ báo quen, để ý ánh sáng trong phòng, giúp phóng to chữ trên điện thoại, cài sách nói, báo điện tử, thư viện số… đều là những cách âm thầm giữ cho niềm vui đọc không bị đứt quãng. Đôi khi, cùng ông bà trò chuyện vài câu về cuốn sách đang đọc còn quý hơn nhiều lời khuyên chung chung, bởi người cao tuổi không chỉ cần sách, mà còn cần có người lắng nghe những điều họ nghĩ ra từ sách.
Cũng cần tôn trọng khoảng riêng của người cao tuổi khi họ đọc. Có người đọc để thư giãn, có người đọc để nghiên cứu, có người đọc để nhớ lại, có người đọc để tạm quên những lo lắng trong ngày. Một người già ngồi yên bên cuốn sách không hẳn là đang cô đơn hay tách khỏi gia đình. Có thể họ đang đối thoại với một tác giả, một thời đại, một vùng tri thức, một câu chuyện hoặc một phần sâu kín của tâm hồn mình. Không gian đọc vì thế cũng là một không gian tự do rất đẹp của tuổi già, nơi con người được sống chậm lại mà không bị xem là lạc lõng.
Từ gia đình, niềm vui đọc sách có thể mở rộng ra cộng đồng. Một tủ sách nhỏ ở nhà văn hóa, vài đầu báo phù hợp ở câu lạc bộ người cao tuổi, một góc đọc yên tĩnh trong khu dân cư, một buổi giới thiệu sách, một nhóm cùng đọc và trò chuyện về một chủ đề… đôi khi đã đủ tạo nên một sinh hoạt tinh thần ấm áp. Không nhất thiết phải có những thư viện lớn hay những chương trình quy mô. Điều người cao tuổi cần nhiều khi là một nơi để gặp nhau, trao đổi một cuốn sách hay, kể một câu chuyện trong sách, giới thiệu một tác giả mình yêu thích, hoặc chỉ đơn giản là cùng ngồi trong một không gian có sách và có người đồng cảm.
Trong thời đại số, văn hóa đọc của người cao tuổi cần phát triển trên cơ sở loại hình sách nói, báo điện tử, thư viện số, các chương trình đọc sách trực tuyến, những kênh tri thức đáng tin cậy có thể trở thành nguồn hỗ trợ rất hữu ích. Nhưng công nghệ phải đến với người cao tuổi bằng sự chậm rãi, an toàn và dễ hiểu. Một chiếc máy đọc sách, một ứng dụng sách nói, một trang báo điện tử chỉ thật sự có ý nghĩa khi người cao tuổi biết dùng, thấy dễ dùng và thấy mình được bảo vệ trước biển thông tin hỗn độn. Công nghệ không nên làm họ rối hơn, mà phải mở thêm những cánh cửa tri thức vừa tầm, sáng rõ và đáng tin cậy hơn.
Xã hội càng phát triển nhanh, thói quen đọc sách của người cao tuổi càng gợi cho chúng ta một bài học đẹp về sự chậm rãi. Chậm không phải là tụt lại. Chậm có thể là cách để nhìn kỹ hơn, hiểu sâu hơn, sống thấm hơn. Cổ nhân nói “lão nông tri điền”. Cái “tri” của người cao tuổi không chỉ đến từ năm tháng, lao động và trải nghiệm sống, mà còn được bồi đắp bằng sách vở. Đó là thứ tri thức đã đi qua va chạm, quan sát, suy ngẫm và kiểm chứng.
Bởi vậy, nuôi dưỡng niềm vui đọc sách cho người cao tuổi không phải là việc nhỏ, càng không chỉ là chuyện mua thêm vài cuốn sách hay đặt thêm một tờ báo trong nhà. Đó là cách chăm sóc một vùng đời sống nội tâm âm thầm nhưng rất quan trọng: vùng của trí nhớ, suy nghĩ, cảm xúc và vùng đối thoại với cả thế giới. Khi còn muốn đọc, người cao tuổi vẫn còn một cánh cửa mở ra những thế giới kỳ diệu đến từ sách vở. Và sau cánh cửa ấy, tuổi già không chỉ là sự nghỉ ngơi, mà vẫn là hành trình tiếp tục nhận biết chính mình trong các mối quan hệ gia đình và xã hội.
Đặng Vũ Cảnh Linh, Người cao tuổi 4.0, NXB Tri thức, 2026
