Hiện nay, bên cạnh xu hướng gia đình hạt nhân, ở nhiều khu vực đô thị cũng đang xuất hiện rõ hơn sự trở lại của mô hình gia đình nhiều thế hệ cùng chung sống hoặc sống gần nhau để hỗ trợ lẫn nhau. Áp lực công việc, chi phí sinh hoạt, nhu cầu chăm sóc trẻ nhỏ và cả nhu cầu nương tựa của tuổi già khiến ông bà, cha mẹ, con cháu lại tìm đến nhau trong một cách sắp xếp mới của đời sống hiện đại. Trong nhịp sống đô thị ngày càng bận rộn, việc người cao tuổi tham gia đưa đón cháu đi học đã trở thành hình ảnh quen thuộc ở nhiều gia đình. Từ cổng trường mầm non, tiểu học đến trung học cơ sở, không khó để bắt gặp những ông bà tóc đã điểm bạc, tay dắt cháu nhỏ, vai đeo ba lô học sinh, cẩn thận chuẩn bị từng chai nước, hộp sữa, chiếc áo khoác, chiếc mũ bảo hiểm cho cháu trước giờ vào lớp.
Với nhiều người cao tuổi, đây không chỉ là một công việc hỗ trợ con cái, mà còn là niềm vui, là cơ hội được gần gũi, chăm sóc và giáo dục cháu. Tuy nhiên, đằng sau hình ảnh tưởng như bình dị ấy cũng đặt ra nhiều vấn đề cần được nhìn nhận một cách đầy đủ hơn. Đưa đón cháu đi học là niềm vui hay trách nhiệm? Là sự hỗ trợ tự nguyện của ông bà hay đang dần trở thành một “nghĩa vụ mặc nhiên” trong nhiều gia đình hiện đại? Là biểu hiện đẹp của liên kết thế hệ hay cũng tiềm ẩn những áp lực mới đối với người cao tuổi? Những câu hỏi ấy cần được thảo luận nghiêm túc, nhất là trong bối cảnh cơ cấu gia đình, áp lực lao động, điều kiện giao thông và quan niệm chăm sóc trẻ em đang thay đổi nhanh chóng.
- Khi ông bà ở vai “giúp việc” gia đình hiện đại
Thực tế cho thấy nhiều phụ huynh tuổi thanh niên hoặc trung niên hiện nay khá bận rộn trong công việc, nhất là những người đang ở độ tuổi “chín” của sức khỏe, trí tuệ và sự nghiệp. Họ phải tập trung nhiều nguồn lực, quỹ thời gian cho các hoạt động lao động, kiếm sống, phát triển nghề nghiệp hay cống hiến xã hội. Cũng có những người làm việc trong những ngành, nghề, lĩnh vực đặc thù, thường xuyên “đi sớm về muộn”, giữ vị trí quản lý hoặc đảm nhiệm những công việc không dễ sắp xếp linh hoạt về thời gian. Trong khi đó, việc đưa con đến trường, đón con về hằng ngày, nhất là khi con còn nhỏ, hoàn toàn không phải là một công việc nhẹ nhàng.
Chỉ nói riêng việc học chính khóa, từ chuẩn bị quần áo, sách vở, đồng phục, khăn quàng, bữa sáng, nước uống, đồ dùng học tập đến đưa đón đúng giờ đã là một chuỗi công việc đòi hỏi sự cẩn thận và liên tục. Nếu tính thêm các hoạt động ngoại khóa, học thêm, sinh hoạt câu lạc bộ, khám sức khỏe, họp phụ huynh, các yêu cầu phát sinh từ nhà trường, công việc chăm sóc con cái càng trở thành một “quy trình” phức tạp mà mỗi gia đình phải tự thiết lập và vận hành hằng ngày.
Phụ huynh chăm con thời nay chỉ cần một chút sơ sẩy, không toàn tâm, toàn ý cũng có thể nảy sinh nhiều tình huống ngoài ý muốn. Con dậy muộn, quên sách vở, quên đồng phục, tắc đường, trời mưa, xe hỏng, lịch học thay đổi, phụ huynh có cuộc họp đột xuất… tất cả đều có thể làm đảo lộn nhịp sinh hoạt của cả gia đình. Vì vậy, trong nhiều gia đình, khi cha mẹ không thể hoàn thành trọn vẹn vai trò “kép” giữa công việc và con cái, ông bà thường trở thành điểm tựa gần gũi, tin cậy nhất.
Từ những thảo luận, phân công trong gia đình, ngày nay không hiếm cảnh sáng sớm tại các cổng trường là hình ảnh những ông bà tóc bạc, tay cầm cái bánh, hộp sữa, chai nước, vai đeo ba lô học sinh, cẩn thận dắt cháu đến lớp. Nhiều ông bà chở cháu bằng xe đạp, xe máy, xe điện hoặc cùng cháu đi bộ qua những con phố đông đúc. Thực tế có khi một ông, một bà đưa đón một cháu, cũng không hiếm trường hợp ông, bà phải xoay xở với hai, ba cháu ở các lớp, các trường, các khung giờ khác nhau.
Với thế hệ ông bà, họ đã trải qua một quá trình dài thực hiện thiên chức làm cha, làm mẹ, từng nuôi dưỡng, chăm sóc con cái trong nhiều năm tháng khó khăn. Khi bước vào tuổi già, nhiều người ít khi từ chối cơ hội được “làm cha, làm mẹ lần thứ hai”, nhất là khi đó là sự nhờ cậy của con cái và là cơ hội được gần gũi những đứa cháu mình yêu thương. Hình ảnh ông bà dắt tay cháu nhỏ đến cánh cổng trường học vì thế không chỉ là một hoạt động sinh hoạt gia đình, mà còn là biểu tượng đẹp của sự tiếp nối thế hệ, của tình thương và trách nhiệm.
Người cao tuổi, tuy đã ở độ tuổi nghỉ ngơi, nhưng tâm lý thường vẫn hướng về gia đình, mong muốn được sống vui, sống khỏe, sống có ích. Họ có quỹ thời gian linh hoạt hơn con cái, lại có kinh nghiệm chăm sóc trẻ nhỏ, nên nhiều người coi việc đưa đón cháu đi học không phải là gánh nặng, mà là một niềm vui. Với những người ở độ tuổi U60 đến U70, khi sức khỏe còn tốt, sự tỉnh táo, minh mẫn vẫn bảo đảm, một quãng đường vài cây số mỗi ngày có thể chưa phải là trở ngại quá lớn. Niềm vui của họ không chỉ nằm ở việc giúp con cái bớt áp lực, mà còn ở cảm giác mình vẫn cần thiết, vẫn có ích, vẫn là một phần quan trọng trong nhịp sống gia đình.
Có những ông bà mỗi sáng thức dậy sớm hơn thường lệ, chuẩn bị cho cháu như chuẩn bị cho một niềm vui riêng của mình. Họ nhắc cháu đánh răng, mặc áo, đội mũ, ăn sáng, kiểm tra lại chiếc cặp nhỏ với tất cả sự cẩn thận và trìu mến. Trên đường đến trường, có ông vừa đi vừa hỏi cháu hôm nay học môn gì, có bà vui vẻ nghe cháu kể chuyện bạn bè, cô giáo, bài kiểm tra hay một chuyện rất nhỏ trong lớp.
Với người ngoài, có thể chỉ là một quãng đường quen thuộc lặp lại hằng ngày nhưng với nhiều ông bà, đó lại là khoảng thời gian đẹp đẽ, nơi họ được sống trong cảm giác gần gũi, được chăm sóc, được chờ đợi và được nhìn thấy cháu mình lớn lên từng ngày. Chính những niềm vui giản dị ấy làm cho tuổi già bớt lặng lẽ, bớt cảm giác đứng bên lề nhịp sống gia đình, để mỗi buổi đưa cháu đến trường không chỉ là một việc phải làm, mà còn là một cuộc gặp gỡ ấm áp giữa các thế hệ.
Đặc biệt, sự hồn nhiên, trong sáng của trẻ thơ cũng là liều thuốc tinh thần quý giá đối với người cao tuổi. Những câu hỏi ngây thơ của cháu, tiếng cười trên đường đến lớp, câu chuyện ở trường được kể lại trên đường về nhà, hay đơn giản là cái nắm tay tin cậy của đứa trẻ cũng có thể làm ấm lòng ông bà. Chính việc đưa đón cháu đã giúp người cao tuổi duy trì nhịp sinh hoạt đều đặn, có thêm động lực vận động, giao tiếp và cảm thấy cuộc sống của mình vẫn còn nhiều ý nghĩa.
- Nhờ cậy chứ không phải trách nhiệm mặc nhiên
Thực tế việc đưa đón trẻ đi học không chỉ là công việc của một người “chở đi, chở về” đơn giản. Trái lại đó là lao động khá nặng nhọc vả về thể chất lẫn tinh thần với người cao tuổi. Trẻ em hiện nay có rất nhiều nhu cầu về vật chất, tinh thần, chăm sóc và giáo dục, tùy thuộc vào độ tuổi, tính cách, điều kiện gia đình và yêu cầu của nhà trường. Khi ông bà đảm nhiệm việc đưa đón cháu, nghĩa là họ tham gia vào cả một chuỗi hoạt động chăm sóc trước, trong và sau giờ học.
Đưa cháu đi học có nghĩa là ông bà có thể phải gọi cháu dậy đúng giờ, nhắc việc cháu, kiểm tra toàn bộ “quy trình” cháu đi học. Nhiều ông bà còn chuẩn bị bữa sáng, mua đồ ăn sáng, xử lý các yêu cầu phát sinh của cháu trước khi ra khỏi nhà. Đón cháu cũng không đơn giản hơn. Ông bà phải đến đúng giờ, chờ cháu, tìm cháu giữa đám đông học sinh, bảo đảm cháu không bị lạc, không đi theo người lạ, đưa cháu về đúng nơi, đúng thời gian, thậm chí tiếp tục cho cháu ăn, tắm giặt, nghỉ ngơi hoặc kèm học.
Từ bản chất ấy có thể thấy, việc nhờ ông bà đưa đón cháu cần được nhìn nhận như một sự hỗ trợ lớn trong tổ chức đời sống gia đình, chứ không phải một trách nhiệm bất biến mà người cao tuổi mặc nhiên phải gánh thay cha mẹ. Hoạt động này cũng tiềm ẩn những rủi ro cần được tính toán, trước hết là rủi ro đối với sức khỏe và khả năng ứng phó của ông bà. Ở tuổi cao, sức khỏe không phải lúc nào cũng ổn định; mắt có thể kém hơn, phản xạ chậm hơn, sức bền giảm hơn, khả năng xử lý tình huống giao thông cũng hạn chế hơn so với người trẻ. Nắng nóng, mưa rét, tắc đường, khói bụi, tiếng ồn, mật độ phương tiện dày đặc, va chạm giao thông hoặc những sự cố bất ngờ đều có thể tạo thêm áp lực đối với người cao tuổi.
Bên cạnh rủi ro từ phía ông bà, sức khỏe, tâm lý và nhu cầu của cháu cũng là vấn đề quan trọng trong quá trình tương tác hằng ngày. Trẻ nhỏ có thể đòi mua quà vặt, đòi ăn uống theo ý thích, đòi đi chơi, không chịu về nhà, cáu gắt, mệt mỏi hoặc phát sinh những yêu cầu bất ngờ. Nếu ông bà quá chiều cháu, có thể hình thành những thói quen không tốt về ăn uống, sinh hoạt, kỷ luật. Ngược lại, nếu ông bà quá nghiêm khắc hoặc chưa hiểu cách giáo dục của cha mẹ, cũng dễ nảy sinh căng thẳng giữa các thế hệ.
Sự khác biệt trong quan điểm nuôi dạy trẻ càng làm cho việc nhờ ông bà đưa đón cháu trở nên cần được trao đổi rõ ràng hơn. Cha mẹ có thể muốn con tự lập, đúng giờ, hạn chế ăn quà vặt, giảm sử dụng điện thoại, tuân thủ kỷ luật học tập. Trong khi đó, ông bà vì thương cháu, vì muốn cháu vui, hoặc do quan niệm giáo dục của thế hệ trước, có thể dễ mềm lòng, dễ chiều theo yêu cầu của cháu. Những khác biệt này nếu không được trao đổi thẳng thắn và tôn trọng rất dễ dẫn đến tranh cãi, thậm chí làm tổn thương tình cảm gia đình.
Đáng lưu ý hơn, khi việc ông bà đưa đón cháu trở thành thói quen kéo dài, một số phụ huynh có thể vô tình coi đó là trách nhiệm mặc nhiên của ông bà. Họ yên tâm giao việc cho ông bà, nhưng lại chưa thật sự chia sẻ, hỗ trợ, động viên hoặc có phương án thay thế khi ông bà mệt, ốm, bận việc riêng. Sự giúp đỡ của người cao tuổi dù xuất phát từ tình yêu thương cũng cần được nhìn nhận bằng lòng biết ơn và trách nhiệm. Không thể vì ông bà thương cháu mà cha mẹ được phép rút lui khỏi vai trò chính của mình trong chăm sóc, giáo dục con cái.
Người cao tuổi có quyền được nghỉ ngơi, chăm sóc sức khỏe, tham gia các hoạt động xã hội, văn hóa, thể thao, giải trí và sống cuộc sống riêng của mình. Họ có thể vui vẻ giúp con cháu, nhưng không nên bị đặt vào tình thế phải hy sinh toàn bộ thời gian tuổi già cho những công việc mà lẽ ra cha mẹ vẫn phải là người chịu trách nhiệm chính. Một gia đình văn minh không phải là gia đình biết tận dụng tối đa sức lao động của ông bà, mà là gia đình biết phân công hợp lý, biết trân trọng sự đóng góp của người cao tuổi và biết bảo vệ sức khỏe, niềm vui của họ.
- Xây dựng cơ chế hỗ trợ cho mọi hình thức lao động tuổi già
Để người cao tuổi có thể tham gia đưa đón cháu đi học một cách an toàn, tích cực và bền vững, rất cần sự thảo luận kỹ lưỡng giữa ông bà và cha mẹ của trẻ. Trước hết, gia đình cần cân nhắc quãng đường, lịch trình, phương tiện di chuyển, tình trạng sức khỏe của ông bà và đặc điểm của cháu. Đi bộ, đi xe đạp, xe điện, xe máy, ô tô, taxi hay phương tiện công cộng đều cần được tính toán phù hợp. Nếu đường quá xa, giao thông phức tạp, thời tiết khắc nghiệt hoặc lịch trình quá dày, không nên đặt toàn bộ trách nhiệm lên người cao tuổi.
Gia đình cũng cần có phương án xử lý các tình huống phát sinh. Nếu hỏng xe thì gọi ai? Nếu va chạm giao thông thì xử lý thế nào? Nếu ông bà mệt đột xuất thì ai thay? Nếu cháu tan học muộn, đổi lịch học, đi học thêm, đi sinh hoạt ngoại khóa thì thông báo cho ai? Nếu cháu đòi mua đồ ăn, đồ chơi hoặc muốn đi nơi khác thì nguyên tắc xử lý ra sao? Những câu hỏi tưởng nhỏ ấy lại rất quan trọng để tránh lúng túng, bị động khi có sự cố xảy ra.
Cần phân công rõ việc cháu dậy sớm chuẩn bị đi học thì ông bà làm gì, bố mẹ làm gì. Đưa cháu đi học có cho ăn sáng không, ăn sáng ở đâu, ăn như thế nào, có được mua quà vặt không, đón cháu về nhà hay đưa đi học thêm, ai kiểm tra bài vở, ai quản lý thời gian sử dụng điện thoại, ai trao đổi với giáo viên khi cần thiết… Tất cả nên được trao đổi trước trong không khí tôn trọng, thay vì để đến khi có sự cố mới trách móc nhau.
Cả ông bà lẫn bố mẹ đều có quan điểm riêng, kinh nghiệm riêng và lý lẽ riêng trong chăm sóc, nuôi dạy, giáo dục trẻ. Tuy nhiên, gia đình cần có sự thống nhất tương đối để bảo đảm sức khỏe, an toàn cho cả cháu lẫn người cao tuổi. Đặc biệt, trong vấn đề giáo dục trẻ, nếu có khác biệt giữa thế hệ ông bà và thế hệ cha mẹ, đối thoại gia đình càng cần được coi trọng. Đối thoại không phải là để phân định ai đúng, ai sai tuyệt đối, mà là để cùng tìm ra cách chăm sóc trẻ tốt hơn, phù hợp hơn và ít gây tổn thương hơn cho các thành viên trong gia đình.
Để đối thoại gia đình có hiệu quả, cần duy trì nguyên tắc tôn trọng, góp ý, lắng nghe và tiếp thu. Không nên dùng vai vế, tuổi tác hay quyền lực kinh tế để áp đặt ý kiến chủ quan lên các thành viên khác.
Cha mẹ cần tôn trọng kinh nghiệm, tình yêu thương và sự hy sinh của ông bà. Ngược lại, ông bà cũng cần tôn trọng vai trò quyết định của cha mẹ trong định hướng giáo dục con cái. Khi mỗi người biết lùi lại một chút, biết đặt lợi ích của trẻ và sức khỏe của người cao tuổi lên trên cảm xúc cá nhân, gia đình sẽ tránh được nhiều mâu thuẫn không đáng có.
Bên cạnh những vấn đề về điều kiện, tính chất công việc đưa đón cháu, cũng cần chuẩn bị tâm lý và hỗ trợ tâm lý tích cực cho cả ông bà và trẻ nhỏ. Các bậc phụ huynh nên nhìn nhận đây là hoạt động tích cực mà ông bà đang hỗ trợ mình, chứ không phải trách nhiệm bắt buộc của ông bà để từ đó ỷ lại không giúp đỡ, hỗ trợ.
Ở bình diện rộng hơn, nhà trường, khu dân cư và cộng đồng cũng có thể góp phần tạo môi trường an toàn hơn cho người cao tuổi đưa đón cháu. Cổng trường cần được tổ chức trật tự, có khu vực chờ phù hợp, hạn chế ùn tắc, bảo đảm an toàn giao thông cho trẻ em và người cao tuổi. Các trường học có thể tăng cường thông tin kịp thời cho phụ huynh và người đưa đón về lịch học, lịch nghỉ, hoạt động ngoại khóa, quy định đón trả học sinh. Chính quyền cơ sở, tổ dân phố, các đoàn thể có thể phối hợp tuyên truyền về văn hóa giao thông trước cổng trường, nâng cao ý thức nhường đường, hỗ trợ người già và trẻ nhỏ trong giờ cao điểm.
Người cao tuổi đưa đón cháu đi học là một hình ảnh đẹp, giàu ý nghĩa nhân văn, đồng thời góp phần giải quyết một nhu cầu rất thực tế trong tổ chức đời sống gia đình hiện đại. Việc làm ấy giúp cha mẹ yên tâm hơn với công việc, giúp trẻ em được chăm sóc gần gũi hơn, đồng thời phát huy vai trò của ông bà trong việc kết nối tình cảm, giáo dục nếp sống và truyền giữ văn hóa gia đình. Nhưng để hình ảnh ấy luôn là niềm vui chứ không trở thành áp lực, mỗi gia đình cần biết chia sẻ, biết lắng nghe và biết sắp xếp trách nhiệm một cách hợp lý. Tình thương của ông bà dành cho cháu cần được trân trọng, nhưng cũng cần được gìn giữ và bảo vệ bằng sự quan tâm, đồng hành và trách nhiệm nhiều hơn của tất cả các thành viên trong gia đình.
Đặng Vũ Cảnh Linh, Người cao tuổi 4.0, NXB Tri thức, 2026
