Gần đây đã xảy ra nhiều vụ án gây rúng động xã hội mà tội phạm là những người chưa thành niên, trong đó ở một số vụ việc, với hành vi giết người dã man, và thậm chí nạn nhân là người có mối quan hệ ruột thịt với nghi phạm. Vụ việc cậu bé đầu độc sữa khiến bố và bà tử vong ở Cái Bè – Tiền Giang và vụ việc nghi phạm đánh chết mẹ ở Văn Quán – Hà Đông – Hà Nội là hồi chuông cảnh báo không chỉ về mức độ nghiêm trọng của các vụ việc mà còn cho thấy những vấn đề mặt trái đang có xu hướng gia tăng trong gia đình và môi trường giáo dục trẻ vị thành niên. Cần nhiều hơn những phân tích nguyên nhân và tìm những giải pháp hữu hiệu để sơm ngăn chặn những những nguy cơ về vị thành niên phạm tội.
Những con số biết nói
Theo các số liệu thống kê hiện nay tỷ lệ gây án ở tuổi vị thành niên trên địa bàn cả nước là 5 % đối với người dưới 14 tuổi 24 % đối với người từ 14 đến 16 tuổi và trên 70 % đối với người từ 16 đến 18 tuổi và trẻ chưa thành niên phạm tội ở tất cả các mức từ giết người đến cướp tài sản cố ý gây thương tích. Tuy nhiên, điều quan trọng hơn là tính chất của các vụ việc gần đây nghiêm trọng hơn, mức độ tàn bạo hơn làm cho xã hội rất là đáng lo ngại. Dư luận không chỉ quan tâm đến con số mà đang quan tâm và bị ám ảnh bởi các vụ việc cụ thể. Hiện tượng thanh thiếu niên hiện nay ứng xử một cách bạo lực đang rất đáng báo động bởi vì nó dường như là một cái cách hành xử mà các em tiếp thu từ mạng xã hội, từ những môi trường thiếu lành mạnh, tạo nên sự thiếu kiểm soát trong những giao tiếp xã hội. Đôi khi chỉ vì những câu chuyện nhỏ thôi, nhưng mà coi bạo lực là một phương thức để giải quyết vấn đề. Những cái đó nó tạo nên một cái rất là không tốt, là mầm mống tội phạm, là có từ chính trong suy nghĩ, tâm lý chứ không hoàn toàn chỉ là yếu tố ngoại cảnh nữa.
Nhìn lại các mối quan hệ gia đình và xã hội
Chúng ta có thể thấy ở trên đường phố khắp nơi thì có một khẩu hiệu “gia đình là trường học đầu tiên”. Nói cách khác, giáo dục là một chức năng vô cùng quan trọng của gia đình và là trách nhiệm của bố mẹ. Với các em vị thành niên thì bất kỳ một sai lầm nào của các em, kể cả về nhận thức, thái độ hành vi thì đều có trách nhiệm của người làm cha làm mẹ. Bố mẹ phải cung cấp cho con cái mình những kiến thức, kỹ năng ứng xử giáo dục về đạo đức, theo sát quá trình này suốt cho đến khi các trẻ trưởng thành. Tuy nhiên, hiện nay chúng ta thấy rằng là các gia đình thì bố mẹ bận rộn sao nhãng không quan tâm đến con cái, dạy dỗ con cái thì cũng đôi khi là chưa đúng cách, chưa đúng nội dung. Nhiều gia đình hiện nay, bố mẹ tỏ ra bất lực trong việc đối thoại với con cái, chưa nói đến giáo dục. Từ đó nhận thức sai lầm của một số phụ huynh là phó mặc và chối bỏ trách nhiệm dạy dỗ con cái, coi đó là việc của nhà trường, của xã hội. Nhiều trường hợp bố mẹ không nêu gương cho con, ứng xử với con cái phù hợp, tạo nên sự bất ổn tâm lý kéo dài của trẻ vị thành niên.
Xã hội hiện đại là xã hội năng động, cởi mở, giải phóng mọi năng lực cho cá nhân và gia đình. Nhưng bên cạnh đó, với tốc độ và sự thay đổi nhanh chóng trong phát triển kinh tế thì những vấn đề mặt trái kéo theo đảo lộn các giá trị thật, giả, đung, sai. Sự lên ngôi của đồng tiền khi con người xử với nhau theo chuẩn mực đồng tiền, lấy đồng tiền làm cái thước đo của giá trị để lại nhiều hệ lụy trong quá trình hình thành và phát triển nhân cách của trẻ em và vị thành niên. Lớp trẻ lớn lên ngày càng khó khăn hơn rất nhiều so với trước. Bên cạnh đó, cái thiết chế kiểm soát xã hội lại chưa điều chỉnh nhanh để theo kịp sự biến đổi xã hội. Thực tế là gia đình, nhà trường khá lúng túng, không có biện pháp trợ giúp kịp thời khi vị thành niên có những nguy cơ sa vào tệ nạn xã hội hay phạm tội trong khi các em chưa đủ năng lực để nhận thức và làm chủ hành vi của mình. Đây là một nguy cơ lớn khi mà các nhà nghiên cứu tội phạm cho rằng là tội phạm đang có xu hướng trẻ hóa.
Cần trở lại gốc rễ giáo dục đạo đức và văn hóa
Với thời đại công nghiệp 4.0, ngành giáo dục ngày càng vất vả khi khối lượng tri thức cần đưa vào giáo trình truyền dạy cho học sinh ngày càng nhiều. Giáo dục con người, giáo dục đạo đức ít được quan tâm như những năm trước đây. Khẩu hiệu và là niềm tự hào bao năm của ngành giáo dục là “tiên học lễ hậu học văn”, giờ khó khăn hơn rất nhiều bởi những nguyên nhân chủ quan và khách quan. Nhiều thầy cô cũng có tâm cũng muốn dạy đạo đức cho các con nhưng mà lại không dám can thiệp vì phụ huynh có xu hướng nuông chiều con mình nhiều hơn, dân chủ nhiều hơn
Không có một cái gốc rễ nào cho giáo dục bền và tốt bằng văn hóa. Việt Nam là một đất nước mà có một truyền thống văn hóa lâu đời, văn hóa nhân đạo văn hóa yêu thương, đó chính là cái gốc rễ. Cần có một sự chung tay của tất cả, từ gia đình, nhà trường và xã hội để giáo dục cho thế hệ trẻ, tức là cái gốc đó chúng ta phải hàng ngày chúng ta vun tưới và chứ chúng ta không thể sao nhãng được.
Trong giáo dục văn hóa, đạo đức thì người lớn phải nêu gương. Muốn dạy cho các con về đạo đức thì trước hết những người lớn phải có đạo đức đã chứ nếu không thì tất cả các bài giảng sẽ là vô nghĩa, sẽ là lý thuyết. Cần ý thức dạy con cái mình yêu lao động, yêu thiên nhiên, yêu mọi người xung quanh và giúp đỡ mọi người. Đó là những bài học đầu tiên vô cùng quan trọng.
Bên cạnh đó, cũng phải trang bị kỹ năng sống phù hợp cho các em ở mỗi độ tuổi. Việc các em tiếp cận mạng xã hội cũng cần thay đổi, không thể để những hình ảnh phản cảm, bạo lực, tràn lan ảnh hưởng đến nhận thức, hành vi, lối sống của các em. Trong khi mạng xã hội đang trở nên khá phưc tạp và nguy hiểm, chúng ta xử lý còn chậm trái ngược với thông tin xấu, độc trên mạng lan truyền với tốc độ nhanh chóng. Cần có những hình thức xử phạt đối với những nhà cung cấp dịch vụ, người đăng tải, chia sẻ thông tin xấu độc, mạnh mẽ hơn. Bên cạnh đó phụ huynh cần dành thời gian đặc biệt quan tâm và kiểm soát thời lượng, nội dung của các con vào mạng để phát hiện các nguy cơ đối với con cái và phòng tránh kịp thời.
Đặng Vũ Cảnh Linh, bài đăng trên Tạp chí Truyền thống và Phát triển số tháng 11/2023
