Văn hóa thanh niên thường được các nhà xã hội học xem như chiếc “hàn thử biểu” nhạy cảm của biến đổi xã hội, bởi những khác biệt trong thị hiếu, phong cách, lối sống và cách biểu đạt của người trẻ thường phản ánh sớm những chuyển động trong quan hệ thế hệ, hệ giá trị và cấu trúc xã hội.

Lịch sử phát triển của rock, punk, hip-hop gắn với thanh niên, cùng sự xuất hiện của phong trào hippie hay văn hóa đường phố và nhiều tiểu văn hóa khác cho thấy phía sau những khác biệt về thị hiếu, phong cách, sự đối lập với truyền thống hay xu hướng nổi loạn là những vấn đề sâu hơn về vị thế và vai trò xã hội, quan hệ thế hệ, nhu cầu khẳng định và được thừa nhận, cũng như năng lực sáng tạo văn hóa của người trẻ.

Từ các bằng chứng lý luận và thực nghiệm, bài viết làm rõ những biến đổi trong sáng tạo, bản sắc, quan hệ xã hội và sự phân hóa năng lực của người trẻ, qua đó đặt ra yêu cầu cần thiết tăng cường năng lực tự chủ văn hóa trong bối cảnh công nghệ ngày càng can dự sâu vào đời sống thanh niên.

Từ khóa: văn hóa thanh niên, xã hội học thanh niên, tiểu văn hóa, biến đổi xã hội, văn hóa số, trí tuệ nhân tạo.

1.    Đặt vấn đề

Từ những cuộc vui đường phố ở Bronx trong thập niên 1970 đến Olympic Paris 2024, breaking, một hình thức nhảy đường phố gắn với văn hóa hip-hop đã đi qua hành trình khó có thể hình dung nếu chỉ nhìn nó từ những biểu hiện khác lạ ban đầu của người trẻ. Từ hình thức biểu đạt của các nhóm thanh niên đường phố, breaking dần được thừa nhận rộng rãi và trở thành nội dung thi đấu tại một sự kiện thể thao toàn cầu. Sự chuyển dịch ấy đặt ra một câu hỏi xã hội học vượt khỏi phạm vi của một điệu nhảy: điều gì khiến những hình thức văn hóa từng tồn tại ở bên lề có thể bước vào dòng chính và người trẻ đóng vai trò như thế nào trong quá trình dịch chuyển ranh giới giữa cái khác biệt và cái được xã hội thừa nhận?

Tranh tường (Graffiti) cũng đi qua hành trình nhiều tranh luận như vậy. Những hình vẽ từng xuất hiện trên tường nhà, toa tàu hay các không gian công cộng, thường bị nhìn nhận trước hết là hành vi làm bẩn hoặc phá hoại cảnh quan. Tuy nhiên ngay sau đó, nhiều trường hợp lại được đánh giá cao như nghệ thuật đường phố, được đưa vào các không gian triển lãm, thiết kế và công nghiệp sáng tạo. Điều đó không có nghĩa mọi hành vi vẽ lên tài sản công cộng đều là sai trái, mà ranh giới giữa sáng tạo và lệch chuẩn, giữa cái bên lề và cái chính thống, luôn được xác lập trong những điều kiện xã hội cụ thể.

Văn hóa thanh niên có không ít trường hợp tạo những thảo luận rộng rãi trong xã hội. Có những thời điểm, người lớn nhìn thấy thanh niên đua nhau chạy theo các xu hướng thời trang, âm nhạc gây tranh cãi, những kiểu trang phục khó chấp nhận, thứ tiếng lóng chỉ người trong nhóm hiểu được, thậm chí những cách biểu đạt công khai thách thức các chuẩn mực truyền thống.  Tuy nhiên, phía sau sở thích hay sự nổi loạn ấy thường là những câu chuyện xã hội rộng lớn hơn, phản ánh những thay đổi trong quan hệ thế hệ, nhu cầu được thừa nhận, cách người trẻ tìm kiếm bản sắc và cả những chuyển động đang diễn ra trong chính xã hội.

Trong sự thử nghiệm, phản kháng, khát vọng tự khẳng định và sáng tạo cũng có thể xuất hiện những hành vi gây hại hoặc những xung đột cần được nhận diện và điều chỉnh. Nếu quy tất cả vào đặc tính “bồng bột của tuổi trẻ”, các nhà nghiên cứu sẽ dễ bị bỏ qua những điều kiện và biến đổi xã hội tạo ra văn hóa thanh niên. Ngược lại, nếu mặc nhiên coi mọi khác biệt đều là sáng tạo, chúng ta cũng sẽ không còn cơ sở để phân biệt giữa những thử nghiệm văn hóa có giá trị với những hành vi thực sự gây tổn hại tạo ra biến đổi xã hội.

Bước sang thời đại số, những biểu hiện ấy không mất đi mà được mở rộng trong một không gian hoàn toàn mới. Sự bùng nổ của internet, mạng xã hội và điện thoại thông minh khiến một phần đáng kể đời sống thanh niên dịch chuyển lên môi trường mạng, nơi con người không chỉ giao tiếp mà còn học tập, giải trí, kết bạn, yêu đương, mua sắm, sáng tạo và thể hiện bản thân. Khái niệm “sống ảo” vì thế không nên chỉ được hiểu như một sự phê phán, mà phản ánh thực tế ngày càng khẳng định nhiều quan hệ xã hội, hình ảnh cá nhân và trải nghiệm văn hóa của người trẻ đang được kiến tạo đồng thời trong cả không gian trực tiếp và không gian số.

Câu hỏi vì sao phải nghiên cứu thanh niên, xét đến cùng, cũng là câu hỏi xã hội muốn hiểu chính mình đến đâu. Người trẻ trưởng thành trong những điều kiện do các thế hệ trước tạo dựng, nhưng thông qua lựa chọn, thực hành và sáng tạo của mình, họ cũng tham gia làm thay đổi chính những điều kiện ấy. Một sở thích của nhóm nhỏ hôm nay có thể trở thành thị trường, ngôn ngữ biểu đạt hoặc chuẩn mực mới của ngày mai. Nghiên cứu văn hóa thanh niên vì thế không chỉ để nhận diện sự khác biệt của một thế hệ, mà còn để quan sát sớm những chuyển động xã hội đang hình thành, trước khi chúng trở nên rõ rệt và phổ biến.

2. Từ xã hội học thanh niên đến việc đọc những chuyển động văn hóa

Xã hội học đã phải trải qua một quá trình khá dài để nhận ra rằng muốn hiểu thanh niên, trước hết cần vượt khỏi cách giải thích hành vi thông thường chỉ bằng tuổi tác. Thời gian dành cho sở thích, điều kiện tham gia một cộng đồng, khả năng theo đuổi đam mê hay biến năng khiếu thành nghề nghiệp đều chịu tác động của học vấn, nghề nghiệp, thu nhập, gia đình và môi trường sống. Thanh niên vì thế không chỉ là một nhóm được xác định bằng độ tuổi, mà còn là nhóm nhân khẩu học – xã hội có những vị trí khác nhau trong phân công lao động, quan hệ gia đình, hệ thống giáo dục và cơ cấu cơ hội của xã hội.

Cách nhìn này được mở rộng đáng kể từ công trình kinh điển của Karl Mannheim về vấn đề thế hệ. Mannheim (1928/1952) phân biệt sự kế tiếp sinh học của các lớp tuổi với vị trí thế hệ trong tiến trình lịch sử, qua đó chỉ ra rằng cùng sinh ra trong một thời kỳ chưa đủ để cá nhân có chung trải nghiệm, ý thức và cách nhìn thế giới. Điều quan trọng là cá nhân bước vào những biến động xã hội ở giai đoạn nào của cuộc đời, từ vị trí xã hội nào và cùng chia sẻ trải nghiệm với những nhóm nào. Gợi mở của Mannheim giúp chuyển câu hỏi từ việc tìm kiếm những đặc tính được cho là vốn có của tuổi trẻ sang một vấn đề xã hội học sâu sắc hơn: những điều kiện lịch sử và xã hội nào khiến một bộ phận người trẻ hình thành những cách cảm nhận, lựa chọn và hành động tương đồng?

Vấn đề càng trở nên rõ ràng hơn trong tiến trình hiện đại hóa, khi thời gian học tập và chuẩn bị nghề nghiệp của thanh niên ngày càng kéo dài, trong khi nhu cầu tự quyết và khẳng định bản thân thường xuất hiện trước khả năng độc lập đầy đủ về kinh tế và xã hội. Khoảng cách giữa mong muốn được nhìn nhận như người trưởng thành với vị thế vẫn còn phụ thuộc vào gia đình, nhà trường hay thị trường lao động có thể tạo nên những căng thẳng đặc trưng của tuổi trẻ.

Trong hoàn cảnh đó, nhóm bạn, âm nhạc, thời trang, ngôn ngữ, các không gian vui chơi và sinh hoạt cộng đồng không đơn thuần đáp ứng nhu cầu giải trí, mà còn trở thành những không gian để người trẻ thử nghiệm bản sắc, tìm kiếm sự thừa nhận và xác lập vị trí của mình. Văn hóa thanh niên vì thế cần được đặt trong quá trình trưởng thành xã hội của cá nhân và trong những điều kiện xã hội cụ thể, thay vì chỉ được xem như phần phụ của đời sống tuổi trẻ.

Những biến động mạnh mẽ của văn hóa và các phong trào thanh niên sau Chiến tranh thế giới thứ hai càng cho thấy giới hạn của những cách giải thích thanh niên thuần túy bằng tâm lý lứa tuổi. Sự xuất hiện và lan rộng của các phong trào “phản văn hóa”, những nhóm thanh niên đường phố và sau đó là nhiều dạng tiểu văn hóa mới buộc giới nghiên cứu phải lý giải những hình thức tập hợp, biểu đạt và phản kháng vượt khỏi những hình dung quen thuộc về tuổi trẻ.

Từ chỗ chủ yếu được xem như một giai đoạn chuyển tiếp của đời người, thanh niên ngày càng được nhận diện như một nhóm xã hội có đời sống văn hóa, quan hệ nhóm, vị thế và khả năng tham gia vào biến đổi xã hội riêng. Việc Ủy ban Nghiên cứu Xã hội học Thanh niên (RC34) thuộc Hiệp hội Xã hội học Quốc tế được thành lập năm 1975 có thể xem là một dấu mốc của quá trình xã hội học thanh niên từng bước trở thành một lĩnh vực nghiên cứu chuyên biệt.

Điều hấp dẫn đối với xã hội học nằm ngay trong sự không thuần nhất khi nghiên cứu những biểu hiện của văn hóa thanh niên gắn với giá trị, chuẩn mực. Một trào lưu thanh niên có thể chứa cả khát vọng nhân văn, sự thoát ly và những thử nghiệm gây tổn hại. Khi người trẻ khước từ một khuôn mẫu, cần tìm hiểu họ đang từ hối điều gì và muốn xây dựng điều gì thay thế. Nếu chỉ hỏi tại sao họ không sống giống cha mẹ, chúng ta mặc nhiên lấy lối sống của cha mẹ làm lời giải duy nhất.

Một trường hợp kinh điển là nghiên cứu của Stanley Cohen về Mods và Rockers ở Anh. Trong Folk Devils and Moral Panics, xuất bản lần đầu năm 1972, ông không chỉ xem xét hành vi của các nhóm thanh niên mà còn phân tích cách truyền thông, dư luận và các thiết chế xã hội tạo dựng hình ảnh về họ. Khái niệm “hoảng loạn đạo đức” cho thấy một nhóm có thể bị mô tả như mối đe dọa đối với trật tự và giá trị chung, đến mức phản ứng xã hội trở thành một phần của chính hiện tượng cần giải thích (Cohen, 1972/2011). Cách tiếp cận này nhắc rằng nghiên cứu văn hóa thanh niên không thể chỉ nhìn vào hành vi của người trẻ, mà còn phải xem xét cơ chế xã hội gán nghĩa, tạo nhãn và định hình cách công chúng nhìn nhận họ.

Hướng nghiên cứu tiểu văn hóa tại Birmingham tiếp tục đặt những phong cách thanh niên vào bối cảnh xã hội cụ thể. Trong Resistance Through Rituals, trang phục, âm nhạc và sinh hoạt nhóm được phân tích như những cách phản ứng trước vị thế xã hội và những mâu thuẫn của đời sống thanh niên trong xã hội Anh hậu chiến (Martin, 2026). Một phong cách sống của thanh niên vì thế có thể mang ý nghĩa vượt xa công dụng hay giá trị vật chất của nó, trở thành dấu hiệu nhận diện nhóm và phương tiện biểu đạt vị thế. Tuy nhiên, sự thừa nhận trong một tiểu văn hóa không đồng nghĩa với việc những bất lợi về học vấn, việc làm hay thu nhập tự động được giải quyết.

Các trường hợp nghiên cứu xã hội học trên cho thấy cần phân biệt rõ tiểu văn hóa, phản văn hóa và hành vi lệch chuẩn. Tiểu văn hóa nhấn mạnh những giá trị, biểu tượng và quy ước riêng của một nhóm trong xã hội rộng hơn. Phản văn hóa thể hiện sự đối lập với những giá trị đang chi phối. Hành vi lệch chuẩn chỉ có thể xác định trong quan hệ với những chuẩn mực cụ thể. Ba phạm trù có thể giao nhau nhưng không đồng nhất, bởi thị hiếu khác biệt chưa đủ để kết luận về đạo đức, còn sự phổ biến của một hành vi cũng không tự nó bảo đảm tính tích cực.

Theo nghĩa đó, văn hóa thanh niên có thể được xem như một hàn thử biểu của biến đổi xã hội khi làm lộ ra những căng thẳng giữa khát vọng và cơ hội, giữa nhu cầu tự quyết và sự kiểm soát, giữa những giá trị nhóm đã được thừa nhận với những cách biểu đạt mới đang tìm kiếm sự chấp nhận của xã hội. Đồng thời, người trẻ cũng tham gia làm thay đổi những ranh giới ấy thông qua sản phẩm văn hóa, cộng đồng và cách sống của mình.

3. Tính liên tục và biến đổi của văn hóa thanh niên trong thời đại số

Bước sang thế kỷ XXI, trong bối cảnh hội nhập toàn cầu và số hóa ngày càng sâu rộng, văn hóa thanh niên không hình thành từ một khoảng trống hoàn toàn mới. Nhu cầu thử nghiệm cái mới, tìm kiếm thần tượng, thuộc về một nhóm, khẳng định cái tôi và mong được thừa nhận vẫn tiếp tục hiện diện.

Nếu thanh niên của những thập niên trước tìm thấy mình trong rock, hippie, punk, hip-hop hay các cộng đồng đường phố, người trẻ hôm nay có thể gặp nhau trong rap, K-pop, indie, EDM, cộng đồng người hâm mộ, trò chơi điện tử, các nhóm sáng tạo hoặc những trào lưu sống hình thành trên nền tảng số. Cái “chất thanh niên” vẫn còn, nhưng sự lưu chuyển văn hóa xuyên biên giới, mạng xã hội và thuật toán đã làm thay đổi mạnh cách những khác biệt ấy được biểu đạt, lan truyền và thừa nhận.

Sự tiếp nối và biến đổi ấy thể hiện khá rõ trong âm nhạc. Rock từng giúp một bộ phận người trẻ tạo khoảng cách với thị hiếu của cha mẹ, hip-hop đưa tiếng nói của những cộng đồng ít được lắng nghe vào đời sống văn hóa, còn ngày nay một đoạn nhạc vài chục giây có thể được cắt, ghép, nhảy theo, biến thành ảnh chế hoặc lan xuyên biên giới chỉ trong thời gian ngắn.

Cùng với âm nhạc, lối sống tiếp tục là một không gian quan trọng để người trẻ thử nghiệm và khẳng định bản sắc. Hippie từng tìm kiếm những cách sống khác với khuôn mẫu của xã hội công nghiệp, punk chủ ý bất tuân thẩm mỹ, còn thanh niên ngày nay có thể lựa chọn từ tối giản, sống xanh, chăm sóc sức khỏe tinh thần, tập luyện hình thể, du lịch trải nghiệm đến những cách trình diễn bản thân mạnh trên mạng xã hội.

Không nên gom tất cả vào một nhãn “lối sống lạ”, bởi động cơ, biểu hiện và hậu quả của văn hóa hóa thanh niên ất khác nhau. Điều đáng chú ý hơn là nhu cầu dùng cách ăn mặc, cơ thể, sở thích và lối sống để nói lên mình là ai, thuộc về nhóm nào và muốn được người khác nhìn nhận ra sao, trong khi môi trường số mở rộng đáng kể công chúng của sự trình diễn ấy.

Khi việc thể hiện bản thân ngày càng chuyển lên môi trường mạng, khái niệm “sống ảo” cũng cần được phân tích thay vì chỉ sử dụng như những sự phê phán một chiều. Trong nghiên cứu “công chúng kết nối mạng”, boyd (2010) cho thấy nội dung có khả năng được lưu giữ, sao chép, tìm kiếm và mở rộng phạm vi tiếp cận, trong khi người đăng thường không nhìn thấy đầy đủ công chúng của mình.  Một bức ảnh, đoạn video, hình đại diện hay trạng thái vì thế không chỉ là thông tin được đăng tải, mà còn có thể trở thành phương tiện kiến tạo bản sắc và tìm kiếm sự thừa nhận. Nhu cầu khẳng định cái tôi vốn quen thuộc ở tuổi trẻ nay được đặt cạnh những thước đo hiển thị tức thời như lượt thích, lượt theo dõi, bình luận và khả năng được đề xuất, làm cho việc được nhìn thấy và được phản hồi trở thành một phần ngày càng rõ của trải nghiệm văn hóa.

Trong cùng môi trường đó, nhu cầu tìm kiếm cảm giác và kích thích của tuổi trẻ cũng mang thêm những hình thức mới. Một số tiểu văn hóa trước đây từng gắn với rượu, chất gây nghiện, đua xe hoặc các hoạt động cảm giác mạnh. Những nguy cơ ấy không mất đi, nhưng bên cạnh chúng là cơ chế phần thưởng liên tục của trò chơi điện tử, video ngắn, thử thách trực tuyến và những dòng nội dung gần như không có điểm dừng. Không thể đánh đồng về y khoa giữa nghiện chất với sự lệ thuộc hành vi số, nhưng ở bình diện xã hội học, cả hai đều đặt ra những câu hỏi tương tự về nhu cầu tìm kiếm cảm giác, khả năng tự kiểm soát, ảnh hưởng của nhóm ngang hàng và cách môi trường được thiết kế để giữ con người ở lại lâu hơn.

Bảng 1. Tính liên tục và biến đổi của một số biểu hiện văn hóa thanh niên

      =Nguồn: Tác giả tổng hợp từ Cohen (2011), Hall và Jefferson (2006), boyd (2010) và các phân tích trong bài.

Những biến đổi trên cho thấy môi trường số không chỉ tạo thêm địa điểm gặp gỡ mà còn tái tổ chức quan hệ giữa người sáng tạo, người tiếp nhận và các chủ thể phân phối văn hóa. Những người chưa từng gặp nhau vẫn có thể hình thành cảm giác thuộc về thông qua biểu tượng, ngôn ngữ, thần tượng hoặc sở thích chung.

Ở chiều tích cực, ranh giới giữa người hưởng thụ và người sản xuất văn hóa được thu hẹp: người nghe nhạc có thể phối lại một đoạn nhạc, người xem phim có thể dựng video, người yêu di sản có thể kể lại câu chuyện quê hương bằng hình ảnh, còn một cộng đồng người hâm mộ có thể tự dịch, thiết kế, tổ chức sự kiện và gây quỹ. Trong những điều kiện phù hợp, các hoạt động ấy không chỉ tạo ra sản phẩm văn hóa mới mà còn phát triển kỹ năng hợp tác, kể chuyện, ngoại ngữ, thiết kế và tổ chức cộng đồng.

Ở chiều tiêu cực ngược lại, chính khả năng kết nối và khuếch đại mạnh của môi trường số cũng có thể làm gia tăng những biểu hiện phản văn hóa, lệch chuẩn và gây hại. Sự lệ thuộc vào thiết bị, nhu cầu thường xuyên được chú ý và thói quen trình diễn một hình ảnh lý tưởng hóa về bản thân có thể làm méo mó cách cá nhân đánh giá giá trị của mình cũng như quan hệ với người khác, khiến “sống ảo” từ một cách thể hiện bản sắc trở thành sự phụ thuộc vào cái nhìn và phản hồi của đám đông.

Một số không gian mạng còn hình thành những hội, nhóm cổ súy lối sống dung tục, vị kỷ, cực đoan, bạo lực, tình dục hóa, sử dụng chất gây nghiện, tham gia thử thách nguy hiểm hoặc tự gây tổn thương. Điều đáng chú ý là những biểu hiện này không chỉ tồn tại như lựa chọn cá nhân mà có thể được củng cố bởi tâm lý nhóm, cơ chế bắt chước, sự lặp lại của nội dung, tính ẩn danh và thuật toán phân phối sự chú ý.

Tuy nhiên, cũng như với các tiểu văn hóa và phản văn hóa đã phân tích ở phần trước, không thể từ sự tồn tại của một số nhóm cực đoan mà đồng nhất toàn bộ đời sống số của thanh niên với lệch chuẩn. Vấn đề xã hội học nằm ở việc nhận diện những điều kiện nào khiến một sở thích trở thành lệ thuộc, một cộng đồng trở thành không gian loại trừ, một thử nghiệm bản sắc chuyển thành hành vi gây hại, hay sự khẳng định cá nhân trượt sang vị kỷ và thờ ơ với trách nhiệm đối với người khác.

Nhìn tổng thể, cái mới của văn hóa thanh niên thời đại số không nằm ở việc người trẻ dừng việc thích cái mới hay chạy theo xu hướng, mà ở chỗ những nhu cầu vốn có của tuổi trẻ đang diễn ra trong một môi trường có tốc độ lan truyền nhanh hơn, phạm vi tương tác rộng hơn, ranh giới giữa trực tuyến và trực tiếp linh hoạt hơn, sự chú ý được định lượng công khai và công nghệ ngày càng tham gia sâu vào việc xác định cái gì được nhìn thấy, được yêu thích và được lặp lại. Chính sự kết hợp giữa những nhu cầu tương đối bền vững của tuổi trẻ với cấu trúc mới của môi trường số làm cho văn hóa thanh niên ngày nay vừa mở rộng khả năng sáng tạo và kết nối, vừa xuất hiện những dạng phụ thuộc, phân hóa và lệch chuẩn mới.

(Còn tiếp phần 2)

Đặng Vũ Cảnh Linh, tham luận và trình bày tại LỄ KỶ NIỆM 20 NĂM THÀNH LẬP HỘI XÃ HỘI HỌC VIỆT NAM VÀ HỘI THẢO KHOA HỌC QUỐC GIA “Xã hội học Việt Nam trong kỷ nguyên mới: Đóng góp vào phát triển đất nước bền vững 1/10/2026