Giá trị niềm tin tạo ra động lực cho mọi hoạt động thực tiễn của con người và ngược lại, hoạt động thực tiễn của con người lại là cơ sở để hình thành, củng cố và phát triển niềm tin. Không còn niềm tin, hay nói theo cách tư duy thông thường của xã hội học là khi niềm tin không còn ý nghĩa của một giá trị, con người đã không chỉ mất đi mục tiêu và sự định hướng của cuộc đời mà còn mất đi cả lý lẽ chính đáng để nuôi dưỡng sự sống của mình. Nhà xã hội học nổi tiếng người Pháp là E. Durkheim khi nghiên cứu về nạn tự tử đã khẳng định rằng, tự tử không chỉ là một sự sai lệch xã hội mà còn là một sự sai lệch về niềm tin, hay nói cụ thể hơn là một sự sai lệch có căn nguyên từ việc mất niềm tin.
Ở nước ta, thanh niên học sinh và sinh viên là một nguồn lực lao động và trí tuệ xã hội to lớn. Từ những năm đổi mới, cùng với sự phát triển toàn diện của đời sống kinh tế xã hội và những chủ trương đúng đắn trong công tác kế hoạch hoá giáo dục, đào tạo, số lượng học sinh, sinh viên không ngừng tăng lên trên phạm vi cả nước. Với một lực lượng hùng hậu, ngoài nhiệm vụ chính là cố gắng học tập, rèn luyện, thanh niên học sinh, sinh viên đã có những biểu hiện tích cực xã hội trong nhận thức, lối sống và sự tham gia nhiệt tình vào hàng loạt các phong trào xã hội, đóng góp không nhỏ cho quá trình công nghiệp hoá và hiện đại hoá đất nước. Cơ sở cho những biểu hiện này chính là niềm tin vào công cuộc đổi mới, các chính sách, các thành tựu tiến bộ của khoa học công nghệ, các chuẩn mực văn hoá, đạo đức và lối sống của một xã hội lành mạnh, công bằng, dân chủ và văn minh.
Có thể nói niềm tin của học sinh, sinh viên trong thời gian qua đã được nhân lên đáng kể, là một trong những yếu tố quan trọng trong việc hình thành nhân cách, xác lập lý tưởng, ý nghĩa cuộc sống, các thang bậc giá trị, đồng thời điều chỉnh các hành vi sai lệch, chống các biểu hiện tiêu cực ở mỗi các ở mỗi cá nhân và xã hội.
Thực tế cho thấy, so với các thế hệ trước đây, niềm tin của học sinh, sinh viên hiện nay đã phát triển phong phú, đa dạng hơn. Những nghiên cứu gần đây cho thấy, niềm tin của học sinh, sinh viên vào khả năng phát triển của khoa học công nghệ, vào những giá trị truyền thống tốt đẹp, vào bản sắc văn hoá của dân tộc đang có xu hướng tăng lên. Bên cạnh tính tích cực của phần lớn thanh niên học sinh, sinh viên hiện nay, cũng có một bộ phận không nhỏ trong thanh niên học sinh, sinh viên đang tỏ ra khá lúng túng trước các vấn đề của cuộc sống, trước những thay đổi và thách thức của quá trình công nghiệp hoá, hiện đại hoá. Trong số đó, có không ít thanh niên học sinh, sinh viên đã đánh mất niềm tin và lý tưởng sống, chạy theo những cám dỗ tầm thường của vật chất, chưa kể đến những biểu hiện của lối sống tiêu cực thờ ơ, thụ động, ỉ lại, thậm chí buông thả và sa ngã vào các tệ nạn xã hội. Điều đó đang đặt ra rất nhiều vấn đề cần phải được nghiên cứu, giải quyết đối với các nhà quản lý cũng như với công tác tuyên truyền, giáo dục, đoàn kết, tập hợp, vận động quần chúng. Cần phải tìm ra các giải pháp đồng bộ, hợp lý để xây dựng niềm tin, lý tưỏng sống lành mạnh và tiến bộ cho học sinh, sinh viên, phù hợp với thực tế tình hình phát triển của đất nước.
Có một thực tế là cho đến nay, chúng ta đã chưa có được sự quan tâm đúng mức đến việc đi sâu phân tích, tổng kết những bài học kinh nghiệm từ thực tế cách mạng của Đảng ta và nhân dân ta trong quá trình tạo dựng niềm tin, phát huy sức mạnh của niềm tin, biến sức mạnh của niềm tin thành hành động cách mạng. Chúng ta cũng chưa có những nghiên cứu thật sâu sắc có thể làm rõ được về mặt lý luận và thực tiễn những yếu tố cơ bản đã tác động tới sự hình thành, củng cố và phát triển niềm tin trong quần chúng nhân dân, đặc biệt là thế hệ trẻ. Điều đó đã làm hạn chế phần nào việc xây dựng các chính sách và cơ chế hợp lý để củng cố và nâng cao giá trị niềm tin của thanh niên nói chung và thế hệ học sinh sinh viên nói riêng.
Thực tế cho thấy, niềm tin đúng đắn của các thế hệ học sinh, sinh viên không thể hình thành và phát triển từ những yếu tố thuần tuý chủ quan mà từ một quá trình nhận thức, thông qua những hoạt động sống, lao động, học tập, đấu tranh và sự đúc rút những kinh nghiệm từ thực tiễn. Nói một cách khác, sự hình thành, củng cố và phát triển niềm tin là một quá trình vận động tự nhiên, chịu sự tác động của những quy luật khách quan, trong đó nổi lên ba vấn đề có tính chất phương pháp luận sau đây :
Thứ nhất, sự vận động và phát triển của thực tế khách quan đã tác động tới học sinh, sinh viên, nâng cao nhận thức của họ, giúp họ ngày càng tiến gần hơn tới chân lý khách quan, tạo cơ sở để họ hình thành, củng cố và phát triển niềm tin của mình.
Thứ hai, những hoạt động thực tiễn của thế hệ trẻ thể hiện trong các lĩnh vực khoa học, giáo dục, truyền thông, giao tiếp văn hoá…thông qua các thiết chế và tổ chức xã hội sẽ giúp học sinh, sinh viên nâng cao trình độ nhận thức và do vậy cũng giúp họ hình thành, củng cố và phát triển niềm tin .
Thứ ba, niềm tin đúng đắn cũng chỉ hình thành và phát triển trong trường hợp bản thân mỗi cá nhân có đủ bản lĩnh và khả năng nhận thức và tiếp cận được với chân lý khách quan. Nói một cách khác, bản thân mỗi học sinh, sinh viên có đủ trình độ nhận thức và tư duy để cảm nhận, củng cố và phát triển niềm tin đó.
Từ những vấn đề đặt ra về cả lý luận và thực tiễn, để giáo dục niềm tin đúng đắn cho thế hệ trẻ nói chung và thế hệ học sinh, sinh viên nói riêng, chúng tôi xin mạnh dạn đề xuất một số giải pháp sau :
Thứ nhất, nhà trường và các tổ chức đoàn thể trong nhà trường như đoàn thanh niên, hội sinh viên, đội thiếu niên tiền phong cần phải coi việc giáo dục niềm tin cho học sinh, sinh viên là một nhiệm vụ quan trọng và cần thiết trong điều kiện hiện nay. Cần phải có chương trình hành động và các biện pháp cụ thể để hướng học sinh, sinh viên vào các hoạt động học tập, vui chơi lành mạnh, lồng ghép việc giáo dục tuyên truyền những chủ trương, đường lối của Đảng, pháp luật của nhà nước, nêu những tấm gương sáng của học sinh sinh viên trong học tập và rèn luyện. Tổ chức các lớp bồi dưỡng lý luận chính trị nhằm nâng cao nhận thức và lý tưởng cách mạng cho học sinh sinh viên, mở rộng các hình thức hoạt động thực tế, các buổi tham quan các di tích lịch sử, các cơ sở cách mạng, qua đó giúp cho học sinh, sinh viên hiểu rõ truyền thống cách mạng và truyền thống dân tộc từ đó có thể định hướng niềm tin đúng đắn cho bản thân. Cần tổ chức nhiều buổi sinh hoạt ngoại khoá, các diễn đàn để học sinh, sinh viên có thể học tập, trao đổi kinh nghiệm, có thể nói lên tâm tư, nguyện vọng, những thuận lợi, khó khăn trong cuộc sống, từ đó giúp họ lạc quan, củng cố thêm niềm tin yêu cuộc sống. Mặt khác cần phát hiện những biểu hiện tiêu cực, những suy nghĩ và hành vi thiếu lành mạnh trong học sinh sinh viên và có biện pháp điều chỉnh kịp thời.
Cần tăng cường hoạt động của các cơ quan truyền thông đại chúng trong việc giáo dục tuyên truyền lý tưởng và lối sống lành mạnh cho học sinh, sinh viên. Mở thêm các chuyên mục có liên quan đến cuộc sống học tập, lao động và sinh hoạt của học sinh, sinh viên trên ti vi, đài, báo thu hút sự tham gia của họ vào các chuyên mục này, tạo hiệu ứng lan toả và sự quan tâm của toàn thể dư luận xã hội trong việc định hướng niềm tin đúng đắn cho học sinh, sinh viên.
Thứ hai, tăng cường vai trò của gia đình và cộng đồng trong việc xây dựng và củng cố niềm tin ở thế hệ trẻ. Bên cạnh việc động viên, hỗ trợ học sinh sinh viên tích cực học tập, lao động và rèn luyện, cần phải có định hướng để các em nhận thức rõ ràng vị trí và vai trò của mình, trở thành con người sống có ích cho gia đình và xã hội. Cần tăng cường tính chủ động tích cực của học sinh, sinh viên trong các hoạt động thực tế, đóng góp xây dựng địa phương, phát huy các phong trào thanh niên tình nguyện, giữ gìn an ninh trật tự, xây dựng lối sống văn minh, văn hoá, bài trừ tệ nạn xã hội…Tạo môi trường sống lành mạnh, trong sáng, nêu cao các giá trị tốt đẹp, nhân đạo trong quan hệ gia đình, cộng đồng, tình bạn, tình yêu, giúp học sinh sinh viên thêm tin tưởng vào cuộc sống.
Thứ ba, đẩy mạnh các hoạt động nghiên cứu khoa học tạo cơ sở lý luận và thực tiễn để hoạch định các chính sách đúng đắn nhằm phát huy tốt mọi khả năng của học sinh, sinh viên tạo điều kiện để họ có thể nâng cao vị trí vai trò của mình trong cuộc sống. Tìm hiểu sâu sắc tâm tư, nguyện vọng, nhu cầu thực tế của học sinh, sinh viên để có các giải pháp từng bước đáp ứng những nhu cầu chính đáng của họ, giúp đỡ họ vượt qua khó khăn, xác định được chỗ đứng trong học tập, lao động, sinh hoạt. Về phương diện này, cần phải có sự tin tưởng ở thế hệ trẻ, mạnh dạn trao trọng trách cho thanh niên trong thực tiễn. Chỉ có sự tin tưởng củachính xã hội đối với thế hệ trẻ mới có thể là cơ sở để thế hệ trẻ tạo lập niềm tin của chính mình vào xã hội. Hãy truyền cho thế hệ trẻ trong đó có học sinh, sinh viên ngọn lửa của niềm tin bắt đầu từ niềm tin của chúng ta vào chính họ, ngọn lửa đó sẽ giúp họ chiến thắng mọi khó khăn trong cuộc sống để đi tới tương lai.
Đặng Vũ Cảnh Linh, Tạp chí Lý luận Chính trị Truyền thông 2007
