1. Xây dựng cơ chế tiếp thu các hoạt động phản biện
Trong xã hội hiện đại và môi trường thông tin mở, các giá trị dân chủ, công bằng được đề cao thì đã có rất nhiều loại hình phản biện xã hội được hình thành, được phát triển, được nhà nước khuyến khích. Hiện nay quá trình xây dựng pháp luật ở Việt Nam phải lấy ý kiến bộ ngành và nhân dân trong các lần dự thảo đã được coi là một nhiệm vụ bắt buộc và hoạt động tiếp nhận ý kiến phản biện xã hội là khá hiệu quả, góp phần hoàn thiện các chính sách hợp lòng dân. Nhiều chương trình, dự án hiện nay cũng được công khai đăng tải trên các phương tiện truyền thông đại chúng giúp cho nhân dân dễ tiếp cận thông tin, qua đó cũng có những ý kiến bàn luận, phản hồi đến các cơ quan quản lý. Gần đây nhiều vụ việc nóng, bức xúc trong xã hội được đăng tải trên các phương tiện truyền thông và đã được thủ tướng, người đứng đầu chính phủ tiếp thu và có hình thức chỉ đạo, xử lý kịp thời.
Việc xây dựng cơ chế tiếp thu các ý kiến phản biện xã hội là đặc biệt quan trọng với từng bộ, ngành, lĩnh vực hoạt động của cơ quan quản lý. Cần phải có cơ chế đặc thù trong việc tiếp thu ý kiến phản biện khoa học, tổ chức KHCN. Tuy nhiên thực tế không phải ý kiến phản biện nào cũng được các nhà quản lý lắng nghe, tiếp nhận và sửa đổi. Việc phải xử lý vượt cấp, hoặc tình trạng chồng chéo, lúng túng trong việc tiếp nhận, xử lý các ý kiến phản biện xã hội giữa các cơ quan quan lý hành chính vẫn còn diễn ra khá phổ biến. Trong thời gian tới để tăng cường các ý kiến phản biện xã hội có chất lượng, cần xây dựng những cơ chế tiếp nhận và tiếp thu ý kiến phản biện một cách hiệu quả hơn, như xác lập các hòm thư tiếp nhận yế kiến phản biện, các cơ quan quản lý chủ động tổ chức các hoạt động, các diễn đàn tiếp thu ý kiến phản biện xã hội một cách trực tiếp. Quá trình tiếp nhận ý kiến phản biện cần được phân loại, đánh giá một cách khách quan, chính xác, trên tinh thần cầu thị khoa học.
2. Phát triển mạng lưới thông tin – truyền thông hướng đến phản biện xã hội
Một trong những điểm quan trọng để thúc đẩy các hoạt động phản biện xã hội là môi trường thông tin, truyền thông. Không thể có đầy đủ các căn cứ khoa học để thực hiện các hoạt động phản biện xã hội nếu thiếu nền tảng lý luận, bằng chứng thực tiễn, hệ thống thông tin đa chiều, luôn cập nhật từ các góc độ khác nhau. Những giải pháp, khuyến nghị được đề xuất trong các hoạt động phản biện xã hội dựa trên quá trình thu thập và xử lý thông tin có những sự phân tích, so sách cần thiết về không gian, thời gian xoay quanh trục của vấn đề cần phản biện.
Ngày nay, cùng với sự phát triển nhanh chóng của cuộc cách mạng công nghệ và thông tin đặc biệt quá trình luôn đổi mới phát triển hệ thống cơ sở hạ tầng, ứng dụng internet đã và đang là một môi trường thuận lợi về nguồn dữ liệu cung cấp cho các hoạt động phản biện xã hội. Mặc dù internet đang trở nên phổ cập hóa trong đời sống xã hội và người dân Việt Nam, tuy nhiên quá trình xây dựng cơ sở dữ liệu và kiểm soát thông tin trên inernet vẫn còn khá hạn chế và khiêm tốn. Chúng ta vẫn chưa có được hệ số hóa tri thức Việt bao gồm tất cả các ngành nghề, lĩnh vực được quy hoạch khai thác và sử dụng tương ứng với trình độ phát triển của xã hội. Trong khi đó có quá nhiều thông tin rác chưa được xử lý. Việc kiểm soát các hoạt động truyền thông đại chúng và truyền thông xã hội vẫn còn nhiều khó khăn, hạn chế, chưa có cơ chế, chính sách phù hợp và hiệu quả để quản lý hệ thống thông tin – truyền thông quốc gia.
Những năm gần đây các vấn đề về truyền thông đa phương tiện, truyền thông đã chiều, các mơi quan hệ giữa chính trị, kinh tế, văn hóa với truyền thông, hội tụ truyền thông vẫn còn khá mới mẻ với Việt Nam, tồn tại cả những mặt tích cực và tiêu cực, cần có những định hướng trong quá trình hoạch định chính sách, chiến lược truyền thông quốc gia ngắn hạn và dài hạn, vĩ mô và cụ thể để phát triển hệ thống thông tin, dữ liệu theo hướng tích cực, lành mạnh, đảm bảo các nguyên tắc công khai, minh bạch và dân chủ về thông tin đáp ứng các yêu cầu về phản biện khoa học và phản biện xã hội.
3. Nâng cao vai trò và trách nhiệm của các tổ chức và giới trí thức KHCN
Mục đích của các hoạt động phản biện xã hội là sử dụng công cụ tư duy khoa học, lý luận và thực tiễn tìm hướng đi đúng đắn cho việc xây dựng điều chỉnh chính sách nên nó gắn bó chặt chẽ với vai trò và trách nhiệm của các tổ chức trí thức đại diện và người trí thức trong các hoạt động thực tiễn. Tuyên truyền, vận động sự tham gia của trí thức, xây dựng đội ngũ trí thức có trình độ chuyên môn, tay nghề cao có đầy đủ năng lực, phẩm chất đạo đức trong các tổ chức KHCN là cơ sở để xây dựng đội ngũ chuyên gia phản biện xã hội có tính chuyên nghiệp và chất lượng.
Ngày nay với yêu cầu trí thức hóa các nhóm trí thức, đội ngũ trí thức ở Việt Nam đã có ở tất cả các giai tầng, lĩnh vực hoạt động của xã hội. Về quản lý, nhiều trí thức đã trở thành những nhà lãnh đạo cao cấp của Đảng và Nhà nước, các bộ ngành với học hàm giáo sư, phó giáo sư, tiến sĩ. Hiện nay hầu hết các cán bộ đang làm việc ở các cơ quan quản lý nhà nước cấp trung ương đều phải có trình độ từ cử nhân trở lên. Trí thức cũng đã xuất hiện khá đông đảo trong các nhóm công nhân, nông dân, doanh nhân và khảng định vai trò đầu tầu của mình trong định hướng phát triển nền kinh tế tri thức ở Việt Nam.
Để làm tốt, phát huy vai trò các tổ chức KHCN ngoài công lập và trí thức, các chính sách từ vĩ mô đến vi mô, các cơ quan quản lý nhà nước, các tổ chức đang quản lý đội ngũ trí thức cần chú trọng, triển khai các nội dung đoàn kết, tập hợp, vận động trí thức sau:
– Tuyên truyền sâu rộng và thực thi các quan điểm, chủ trương, đường lối của Đảng, chính sách, pháp luật của Nhà nước về trí thức và công tác vận động trí thức, khắc phục các quan điểm chưa đúng, định kiến và thái độ hẹp hòi với trí thức, cũng như những đánh giá chưa đúng, khách quan về vai trò của trí thức với sự phát triển của cơ quan, tổ chức và xã hội.
– Nghiên cứu, ban hành các văn bản thúc đẩy, thực hiện quyền tự do tư tưởng, phát huy lao động sáng tạo, sử dụng chất xám của trí thức, khuyến khích học thuật, quá trình tìm tòi chân lý khoa học trong các lĩnh vực, khuyến khích tranh luận trên tinh thần tôn trọng, bình đẳng trong giới trí thức. Khuyến khích trí thức nghiên cứu khoa học, ứng dụng vào thực tiễn. Tạo điều kiện cho trí thức hội nhập, giao lưu quốc tế. Xây dựng các diễn đàn trí thức để đem tiếng nói của trí thức đóng góp ý kiến phản biện vào công tác hoạch định chính sách, tham mưu giải quyết các vấn đề trong phát triển kinh tế-xã hội của đất nước.
– Tăng cường giáo dục, truyền thông nâng cao giá trị người trí thức, giúp trí thức nhận thức rõ quyền, nghĩa vụ, trách nhiệm với xã hội, giữ gìn sự ổn định xã hội, đoàn kết với các nhóm, giai tầng xã hội khác.
– Tăng cường các điều kiện về việc làm, phương tiện làm việc cho trí thức một cách xứng đáng và phù hợp, sử dụng trí thức theo tiêu chuẩn : đức- tài- cống hiến, tăng cường các hoạt động nêu gương, tôn vinh, đãi ngộ xứng đáng với trí thức.
Đặng Vũ Cảnh Linh, Chuyên đề tổ chức khoa học, công nghệ và phản biện xã hội năm 2019
