Tổ chức khoa học và công nghệ ngoài công lập là một loại hình tổ chức đặc biệt ở Việt Nam hoạt động theo Luật Khoa học và công nghệ 2013 và Nghị định 08/2014/NĐ-CP về Quy định chi tiết và hướng dẫn thi hành một số điều của Luật Khoa học và công nghệ. Tại khoản 2, điều 3 Nghị định 08/2014/NĐ-CP định nghĩa: “Tổ chức khoa học và công nghệ ngoài công lập là tổ chức khoa học và công nghệ do doanh nghiệp, cá nhân và các tổ chức Việt Nam không thuộc quy định tại Khoản 1 Điều này thành lập”.
Cùng với sự phát triển của các tổ chức Khoa học và công nghệ (KHCN) ngoài công lập và nhu cầu tư vấn, phản biện xã hội, đặc biệt là phản biện chính sách, có thể xác định được một số chức năng, nhiệm vụ cơ bản của tổ chức KHCN ngoài công lập trong phản biện xã hội như sau:
Đóng góp cơ sở khoa học và thực tiễn để xây dựng, hoàn thiện chính sách, chương trình, dự án phát triển
Thực tế quá trình xây dựng, ban hành các văn bản pháp luật, chính sách xã hội, các hoạt động xây dựng và triển khai các chương trình, dự án phát triển kinh tế- xã hội đều có những sự tác động sâu rộng đến toàn bộ xã hội trước mắt và lâu dài, ảnh hướng trực tiếp đến lợi ích của các nhóm và cộng đồng xã hội. Phản biện xã hội của các tổ chức KHCN tích cực có chức năng đưa ra các lập luận và bằng chứng khoa học, tìm ra lỗ hổng, các vấn đề mà các nhà quản lý chưa tính đến để phê phán, tranh luận, góp ý giúp cho các cơ quan ban hành chính sách, pháp luật tiếp thu, sửa đổi và hoàn thiện các văn bản chính sách, kế hoạch triển khai chương trình, dự án trong thực tiễn.
Chức năng của phản biện xã hội của các tổ chức KHCN và giới trí thức thể hiện trong những quan điểm, lý lẽ phản biện, mang tính trung thực, khách quan và khoa học trên tinh thần xây dựng , đóng góp chứ không phải phủ nhận, xóa bỏ, đưa ra những cái nhìn định kiến, gây chia rẽ xã hội hay lợi dụng phản biện xã hội để làm ảnh hưởng tiêu cực, phương hại đến lợi ích quốc gia, dân tộc.
Việc hiện chức năng phản biện xã hội đối với chủ trương, chính sách, chương trình, dự án có thể được tổ chức một cách công khai, bài bản, do các tổ chức KHCN ngoài công lập thực hiện, thông qua các hình thức hội nghị, hội thảo, diễn đàn, gửi các văn bản, kiến nghị đến cơ quan hoạch định chính sách. Phản biện các chủ trương, chính sách cũng là quá trình thực hiện công phu, nghiêm túc trải qua nhiều giai đoạn từ khâu chuẩn bị, nghiên cứu ban hành chính sách cho đến việc triển khai chính sách trên thực tiễn.
Điều hòa lợi ích các nhóm xã hội, tạo ra đồng thuận xã hội
Thực tế quá tình hoạch định chính sách thường gặp phải những vấn đề xung đột lợi ích, do quá trình nghiên cứu xây dựng chính sách, chương trình phát triển kinh tế- xã hội không thể tính đến hết lợi ích của các nhóm nhỏ trong xã hội. Trong quá trình thực hiện chính sách hay các chương trình, dự án có nguy cơ gây ra những mâu thuẫn về quyền lợi, dẫn đến những sự phản ứng, thậm chí là hành vi chống đối của một bộ phận người dân bị ảnh hưởng quyền lợi (Như trong những vấn đề đền bù đất đai, giải tỏa mặt bằng phục vụ xây dựng các công trình của nhà nước).
Các tổ chức KHCN ngoài công lập thực hiện phản biện xã hội góp phần đưa ra những cái nhìn đa nhiều, từ nhiều góc độ khác nhau, phản ánh được nhiều mặt về quyền, nghĩa vụ và trách nhiệm của những người trong cuộc. Quá trình phản biện xã hội cũng là quá trình đối thoại đi tìm tiếng nói chung giữa các nhóm lợi ích trong đó có lợi ích của nhà nước, chủ thể quản lý xã hội. Khi một xã hội trở nên đồng thuận, vai trò quản lý của nhà nước được củng cố bằng năng lực và uy tín, bản thân xã hội cũng tự tạo cho mình những tiền đề phát triển mới. Vì đồng thuận xã hội là điều kiện cần để phát triển các nguồn vốn cộng đồng, mở rộng mạng lưới xã hội mà ở đó, các thành viên dễ dàng tương tác với nhau nhờ cùng chia sẻ những niềm tin và giá trị chung.
Nâng cao quyền, trách nhiệm, nghĩa vụ công dân, xây dựng xã hội dân chủ, tiến bộ.
Các hoạt động của các tổ chức KHCN phản biện xã hội sẽ khuyến khích tiếng nói của mọi tầng lớp nhân dân về các vấn đề xã hội qua đó đảm bảo quyền lợi và trách nhiệm của nhân dân trong việc đóng góp ý kiến cho các cơ quan quản lý. Với một xã hội thông tin ngày càng mở rộng, dân trí ngày càng được nâng cao, hoạt động phản biện xã hội sẽ có chất lượng và hiệu quả hơn. Mặt khác nó cũng ngày càng thu hút sự quan tâm của người dân với các vấn đề xây dựng chính sách và phát triển các địa phương và đất nước nói chung.
Cùng với các hoạt động phản biện xã hội, người dân sẽ được tiếp cận và hiểu biết hơn về chủ trương đường lối của Đảng, chính sách, pháp luật của nhà nước, họ cũng ý thức rõ ràng hơn về trách nhiệm, nghĩa vụ công dân đối với cộng đồng và với quốc gia, dân tộc.
Ngoài những chức năng chính, hoạt động của các tổ chức KHCN trong phản biện xã hội cũng có các chức năng giáo dục, chức năng tư tưởng, chức năng truyền thông định hướng dư luận, nâng cao dân trí nói chung và nhận thức của các nhóm xã hội nói riêng trong các vấn đề chịu sự tác động của hoạt động phản biện.
Đặng Vũ Cảnh Linh, Chuyên đề tổ chức khoa học, công nghệ và phản biện xã hội năm 2019
