Hàn Vũ Linh
Câu chuyện háo danh không mới tuy nhiên gần đây lại có xu hướng gia tăng, với nhiều hình thức khác nhau, đặc biệt hiện tượng háo danh xuất hiện nhiều hơn trong giới những người làm nghệ thuật, giải trí. Nhiều người trẻ tuổi vào nghề còn thiếu năng lực, lười phấn đấu nhưng thừa chiêu trò để cố gắng nổi tiếng bằng mọi giá. Với sự trợ giúp của công nghệ và truyền thông, háo danh đã trở thành một căn bệnh khó điều trị của xã hội.
Bệnh háo danh
Trong sách Luận Ngữ, Khổng tử viết: “Danh bất chính tắc ngôn bất thuận, ngôn bất thuận tắc sự bất thành, sự bất thành tắc lễ nhạc bất hưng, lễ nhạc bất hưng tắc hình phạt bất trúng, hình phạt bất trúng tắc dân vô sở thố thủ túc”, nghĩa là nếu danh không chính tắc (chuẩn mực) thì lời nói không thuận, lời nói không thuận thì sự việc làm sẽ không thành, sự việc không thành thì lễ nhạc không hưng thịnh, lễ nhạc mà không hưng thịnh thì hình phạt sẽ không thỏa đáng, hình phạt không thỏa đáng thì dân sẽ bối rối, không biết phải làm gì mới phải. Mọi sự rối loạn quy tắc xã hội và văn hóa đều có thể bắt nguồn từ chữ danh.
Các cụ xưa nay thường nói “hữu danh vô thực”, “thùng rỗng kêu to” nhằm ám chỉ háo danh là hiện tượng khá phổ biến trong đời sống con người, xã hội và không ít người ngộ nhận về bản thân, mắc “bệnh ngôi sao” này. Căn bệnh của một số ít người nhưng ngày càng phổ biến hơn cùng sự phát triển của xã hội hiện nay. Thiếu tài năng, thiếu cống hiến, chưa làm nhiều việc tốt đẹp có ý nghĩa xã hội, thậm chí chưa có những ứng xử phù hợp, văn minh, chuẩn mực nhưng không ít những thanh niên hoạt động nghệ thuật, giải trí tự ảo tưởng cho mình là ngôi sao hoặc sẽ là ngôi sao nên làm mọi cách để tô vẽ hình ảnh mình xung quang những “hào quang rực rỡ”. Có thể do họ tưởng tượng ra, hoặc những lời khen, tâng bốc không thật lòng của mọi người xung quanh.
Về bản chất “háo danh”, “khát danh”, thậm chí “ngáo danh” không chỉ là những suy nghĩ “ảo”, hành động “ảo”, lừa công chúng mà vô tình nghệ sĩ đang lừa chính bản thân họ. Trong thời đại mà hoạt động nghệ thuật khá thuận lợi, với sự hỗ trợ tối đa của công nghệ, của thông tin, truyền thông, sự đa dạng và dễ dãi trong cảm thụ nghệ thuật, xu hướng thương mại hóa nghệ thuật, xu hướng hình thức lấn át nội dung …người nghệ sĩ tỉnh táo nên biết nhận thức đúng đắn về thực lực bản thân, học hỏi và phấn đấu nhiều hơn, thay vì chỉ chìm đắm trong thế giới ảo tưởng và sự tô vẽ phi thực tế…
Danh tiếng và sự lệch lạc trong nghệ sĩ trẻ
Lập danh, phấn đấu thành danh là mưu cầu chính đáng, là động lực để phấn đấu trong mọi lĩnh vực, đặc biệt là nghệ thuậ, giải trí phục vụ công chúng và xã hội. Danh phải đi với thực giống như nội dung đi với hình thức. Câu châm ngôn người Việt khẳng định “tốt gỗ hơn tốt nước sơn”. Một con người, với vẻ đẹp bên ngoài phải đi cùng vẻ đẹp bên trong, chiều sâu của tâm hồn, trí tuệ. Bên ngoài đẹp 1 phần thì bên trong phải đẹp 10 phần, chính điều đó mới tạo nên sự thu hút của mọi người với những cái danh được xác lập. Nếu chỉ chú ý cái danh bên ngoài không nỗ lực phấn đấu, rèn luyện cái thực bên trong thì danh có cũng không được lâu bền, có cũng như không, vì bản chất con người đó, hành động đó, sản phẩm đó vẫn mãi chỉ là “đồ giả”.
Nghệ sĩ trẻ bây giờ “khát danh” muốn “đốt cháy giai đoạn” có danh bằng mọi giá cũng có nhiều nguyên nhân. Có thể là họ muốn có thành tựu sớm mà không cần phải nỗ lực, phấn đấu nhiều, đơn giản họ cho là họ có tài năng và xứng đáng. Có thể danh sẽ gắn với lợi, đem lại cho họ nhiều cơ hội, tiền bạc. Có thể danh sẽ làm họ thỏa mãn cái tôi bản thân, họ muốn tỏ ra mình hơn người khác, muốn đi đâu, làm gì, ở đâu cũng được mọi người ngưỡng mộ, thán phục mình…(Chưa nhìn thấy mặt thì đã phải nghe thấy tên, nghe thấy tên rồi, gặp mặt thì phải tỏ “tôn kính” hoặc“sợ hãi” như gặp các “yếu nhân”). Nhiều nghệ sĩ trẻ dùng không ít chiêu trò để tạo nên danh tiếng, thậm chí là những phát ngôn, hành động, “độc”, “lạ” được gán nhãn “cá tính”. Có điều kiện kinh tế, không ít nghệ sĩ tiêu dùng vào việc chăm chút hình ảnh bản thân, cũng có thể đầu tư xây dựng đội ngũ fan hâm mộ hùng hậu, tiền hô hậu ủng xung quanh mình. Để nôi tiếng nhanh, nhiều nghệ sĩ cũng không ngại tạo ra những scandal để gây sự chú ý của dư luận…
Cũng chính vì suy nghĩ có phần lệch lạc đó những nghệ sĩ háo danh thường có thái độ coi thường công chúng, ít chấp nhận ý kiến trái chiều, phê bình hay sự góp ý của mọi người. Điều này lại càng đẩy một số nghệ sĩ trẻ hiện nay sống xa cái thực hơn và khó quay trở lại điểm xuất phát của người nghệ sĩ là sự rèn luyện, phấn đấu, hy sinh và cống hiến hết mình cho công chúng.
Nghệ sĩ và chính danh
Xã hội nào cũng vậy, văn hóa, nghệ thuật là tinh hoa của xã hội, như những bông hoa đẹp, thơm giữa khu vườn ngập tràn hương sắc và nghệ sĩ chính là những người trồng, chăm, tỉa những bông hoa ấy. Văn hóa, nghệ thuật là liều thuốc tinh thần vô giá, chữa lành mọi căn bệnh xã hội, có tính định hướng, dẫn dắt con người, cộng đồng, quốc gia, dân tộc vượt qua mọi khó khăn thực tại để nuôi dưỡng các giá trị nhân bản, nhân văn, chân, thiện, mỹ.
Nghệ sĩ chân chính ít khi nhận mình là “sao” này, “sao” kia, họ thậm chí còn không tự cho mình là nghệ sĩ. Nghệ thuật đỉnh cao luôn là sự đơn giản, gần gũi với thiên nhiên, con người và xã hội. Nghệ sĩ đến với nghệ thuật cũng như vậy, bằng bản năng, sự xúc cảm và niềm đam mê để từ đó có thể hy sinh tất cả vì nghệ thuật, vì công chúng, cống hiện cho xã hội mà không có sự đòi hỏi. Chính tình yêu nghệ thuật vô điều kiện đã tạo nên trong nghệ sĩ là sự khổ luyện, nỗ lực, học hỏi, khiêm tốn, chăm chỉ lao động và sáng tạo không ngừng, biết vượt qua mọi khó khăn, nghịch cảnh của bản thân, biết chấp nhận sự phản biện, phê bình, góp ý của khán giả với mỗi sản phẩm của mình. Ở một tầm cao hơn nghệ sĩ càng nhận thức rõ hơn vị trí, vai trò, sứ mệnh của mình không chỉ tạo ra tác phẩm giá trị mà còn phải thông qua tác phẩm có ý thức trách nhiệm chuyển tải các thông điệp tích cực xã hội, tư tưởng nhân văn, tiến bộ, giá trị chân, thiện mỹ, làm giầu thêm văn hóa Việt Nam, đưa văn hóa Việt Nam ngày càng hội nhập, lan tỏa sâu, rộng với văn hóa thế giới.
Điều trị háo danh
Bệnh háo danh của một số nghệ sĩ trẻ nên hiểu chính nghệ sĩ là bệnh nhân, không phải công chúng là bệnh nhân. Công chúng luôn là bộ lọc vĩ đại nhất của nghệ thuật. Công chúng ngày càng có trình độ cao, cảm thụ nghệ thuật cao và chính công chúng sẽ trở thành bác sĩ điều trị cho những bệnh nhân nghệ sĩ này. Chúng ta nên dành sự lo ngại cho các nghệ sĩ thiếu chuẩn mực nhiều hơn là công chúng. Chắc chắn những hiện tượng hư danh, háo danh về lâu dài sẽ chỉ trở thành những chuyện hài hước, trở thành đề tài bàn luận, chê bai của mọi người nên những người làm nghệ thuật, giải trí nên nhận thức khôn ngoan về vấn đề này trước khi quá muộn. Thái độ của công chúng như tấm gương phản ánh còn tự ý thức và tự điều chỉnh là 2 liều thuốc đặc trị nhất đối với bệnh háo danh, tư tưởng bằng mọi giá để có danh. Bi kịch sẽ đến khi nghệ sĩ làm mọi thứ, hy sinh mọi thứ chỉ vì để có danh, rồi rất có thể một ngày nào nó cái danh lại rời xa họ trong những hoàn cảnh đơn giản nhất.
Hàn Vũ Linh bài đăng trên Tạp chí Truyền thống và Phát triển số tháng 8/2023
