Rắn là loài bò sát đặc biệt sinh trưởng khắp mọi vùng miền trên thế giới. Theo từ điển bách khoa mở (Wikipedia), rắn có tới 20 họ, 500 chi và khoảng 3400 đến 3550 loài khác nhau. Rắn cũng là loại vật đáng sợ với khả năng săn mồi, ăn thịt và nọc độc có thể gây tổn thương, cướp đi sinh mạng các loại động vật khi nó tấn công. Trong văn hóa, rắn là biểu hiện cho sức mạnh, uy quyền, bóng đêm và thậm chí tại nhiều nơi, từ trong lịch sử xa xưa rắn đã được người dân tôn là linh vật, linh thần, thực hiện các nghi lễ cầu cúng và tôn giáo. Cũng vì vậy, rắn cũng xuất hiện với tần suất khá nhiều trong nhiều tác phẩm văn học, nghệ thuật, phim ảnh. Mặc dù là loài vật khá đáng sợ, tuy nhiên Thái Lan là một trong những quốc gia trên thế giới khai thác rắn độc một cách hiệu quả từ nghiên cứu khoa học, bào chế thuốc từ nọc độc rắn, truyền thông, khai thác tham quan, du lịch, tổ chức các sự kiện văn hóa, trình diễn liên quan loài động vật kỳ lạ này.
- Viện Nghiên cứu Rắn Độc (Queen Saovabha Memorial Institute)
Do vị trí địa lý ở vùng nhiệt đới, nóng, ẩm, mưa nhiều, ở Thái Lan, rắn là một loại động vật có khả năng sinh sôi và sinh trưởng tốt, đồng thời từ trong lịch sử, rắn giữ một vị trí đặc biệt trong văn hóa và truyền thống của Thái Lan từ phong tục tập quán, sinh hoạt văn hóa, tin ngưỡng, tôn giáo. Người Thái xem rắn như một sinh vật huyền bí và mạnh mẽ, chẳng hạn, Nāga, một loài rắn lớn có trong thần thoại lớn thường được mô tả là một sinh vật mạnh mẽ, bảo vệ các nguồn nước, tượng trưng cho sự sinh sản và sự bảo vệ. Nhiều chùa, đền ở Thái Lan cũng có các hình thức, nghi lễ thờ cúng các loại rắn, đồng thời rắn cũng là biểu tượng được điêu khắc tại các chi tiết xung quang chùa, đền, nơi tôn nghiêm, biểu trưng cho sức mạnh và sự bảo vệ.
Biểu diễn về rắn
Lễ Hội Nāga là một trong những lễ hội nổi bật về rắn ở Thái Lan, thường được tổ chức tại tỉnh Nakhon Phanom, nơi người dân tổ chức các sự kiện và lễ hội để tôn vinh rắn lớn Nāga. Người Thái cũng tin rằng việc cầu nguyện, hoặc cúng dường cho các thần rắn sẽ nhận được sự may mắn và bảo vệ. Vì vậy, rắn ở Thái Lan luôn là động vật quý, được tôn thờ.
Viện Nghiên cứu Rắn độc, hay còn gọi là Viện Tưởng niệm Hoàng hậu Saovabha (Queen Saovabha Memorial Institute) là một cơ sở nghiên cứu và giáo dục về rắn độc hàng đầu ở Thái Lan và thế giới được thành lập vào năm 1923 để nghiên cứu và phát triển các phương pháp điều trị bệnh từ nọc độc rắn. Kế thừa những thành tựu trong y học cổ truyền và truyền thống dân gian người Thái sử dụng nọc rắn điều trị các bệnh lý khác nhau, ý tưởng thành lập, phát triển Viện sẽ sử dụng phương pháp y tế hiện đại để khai thác quy mô, bài bản, chuyên nghiệp hơn về giá trị loài rắn. Viện được đặt theo tên của Hoàng hậu Saovabha Phongsri (1861-1919), người đã có nhiều đóng góp vào các chương trình nghiên cứu và sự phát triển đển hình thành nên cơ sở đặc biệt này.
Ý tưởng sáng lập Viện từ Hoàng hậu Saovabha Phongsri với mục đích nghiên cứu và sản xuất thuốc giải nọc độc để cứu chữa những nạn nhân bị rắn cắn, điều này phản ánh sự quan tâm của bà đối với sức khỏe cộng đồng và phát triển y học.
Trong giai đoạn phát triển đầu tiên (1923-1940), Viện chủ yếu tập trung vào việc nghiên cứu nọc độc của rắn và phát triển thuốc giải, đồng thời bắt đầu xây dựng các cơ sở hạ tầng cần thiết cho việc nuôi dưỡng và chăm sóc rắn. Trong giai đoạn phát triển và mở rộng (1950 – 1970), Viện được sự hỗ trợ của Viện Pasteur Pháp tập trung hiện đại hóa, nâng cao quy trình công nghệ trong nghiên cứu và sản xuất thuốc giải nọc độc, mở rộng các hoạt động giáo dục và triển lãm để tăng cường nhận thức công cộng về đặc điểm sinh học, môi trường sống loài rắn và nguy cơ từ rắn độc.
Trong giai đoạn đổi mới và hiện đại hóa (2000-nay), Viện không ngừng cải tiến công nghệ, áp dụng công nghệ tiên tiến hơn trong việc nghiên cứu, khai thác và chế biến nọc độc, cải thiện các phương pháp điều trị và bảo tồn, mở rộng hợp tác quốc tế, mở rộng giáo dục, truyền thông và khai thác các hoạt động thương mại về thuốc và du lịch.
Hoạt động chính của Viện ban đầu là tập trung các nhà khoa học, nghiên cứu sản xuất thuốc giải độc do bị rắn cắn, sau mở rộng nghiên cứu nọc độc làm thuốc điều trị bệnh cho con người. Những nghiên cứu cứu khoa học từ Viện đã được ứng dụng trong sản xuất thuốc và cung cấp phục vụ rộng rãi người dân. Bên cạnh đó, Viện xây dựng nhiều chương trình giáo dục, truyền thông về rắn như tổ chức các buổi thuyết trình và hội thảo về rắn và cách thức xử lý nọc độc, cung cấp thông tin hữu ích cho công chúng, tổ chức các buổi triển lãm, tham quan, trải nghiệm, học hỏi về rắn qua các mẫu vật sống và rắn “nhồi bông”. Trong khu vực Viện Tưởng niệm Hoàng hậu Saovabha, còn có bảo tàng rắn với bộ sưu tập đa dạng các loài rắn, bao gồm nhiều mẫu vật, giúp những người tham quan trải nghiệm, hiểu rõ hơn về thế giới phong phú của các loài rắn.
Bên ngoài Trung tâm Siam Serpentarium
Không thể đếm hết số lượng loài rắn đang được nghiên cứu, nuôi dưỡng tại viện, tuy nhiên Viện thường định hướng tập trung vào các loài rắn độc nguy hiểm nhất và phổ biến nhất ở Thái Lan như rắn Hổ Mang (King Cobra), rắn Cạp Nong (Banded Krait), rắn Cạp Đuôi (Russell’s Viper), rắn Mamba (Black Mamba), rắn Đuôi Ngắn (Atractaspididae), Rắn Trăn (Pythonidae)…Viện cũng tổ chức, thực hiện nhiều biện pháp chăm sóc và quản lý rắn để đảm bảo sức khỏe của chúng cũng như sự an toàn của nhân viên và khách thăm như đảm bảo thực đơn, chế độ dinh dưỡng cụ thể cho rắn, duy trì lịch trình cho ăn định kỳ, khám sức khỏe cho rắn, đảm bảo điều kiện nuối, nhốt bao gồm nhiệt độ, độ ẩm, ánh sáng phù hợp, quản lý chặt chẽ các mẫu nọc độc phục vụ nghiên cứu…
Quá trình nghiên cứu, sản xuất thuốc của Viện Nghiên cứu Rắn độc được thực hiện nghiêm ngặt theo đúng các tiêu chuẩn y tế của Bộ Y tế Thái Lan từ việc thu hoạch nọc độc rắn, bảo quản trong các điều kiện đặc biệt, vô trùng, làm sạch, xử lý tạp chất trong nọc độc, tinh chế, tách các thành phần có tác dụng khác nhau để sử dụng, pha chế, sản xuất thuốc, kiểm tra, đánh giá chất lượng, đóng gói và phân phối thuốc đến các bệnh viện, cơ sở y tế và người sử dụng trong cộng đồng.
Kinh phí hoạt động Viện Nghiên cứu Rắn độc thường nhận từ chính phủ Thái Lan và các nguồn hỗ trợ từ các tổ chức quốc tế để thực hiện các nghiên cứu và hoạt động giáo dục. Ngoài ra Viện có doanh thu từ việc bán thuốc giải nọc độc,các loại thuốc bổ chăm sóc sức khỏe, chiết xuất từ rắn, các nguồn thu từ hoạt động thăm quan, du lịch, trải nghiệm. Các nguồn thu một phần lại được Viện sử dụng tái đầu tư nghiên cứu khoa học, cải tiến phương pháp điều trị và duy trì các chương trình giáo dục và bảo tồn rắn.
Viện Nghiên cứu Rắn độc nằm ở địa chỉ số 1871 Rama IV Rd, Khwaeng Pathum Wan, Pathum Wan, Krung Thep Maha Nakhon 10330, Thái Lan. Từ sân bay Suvarnabhumi, du khách có thể bắt taxi từ sân bay đến viện với thời gian di chuyển khoảng 30-45 phút tùy vào tình trạng giao thông. Hoặc du khách có thể đi liên kết đường sắt sân bay (Airport Rail Link) đến ga Phaya Thai và từ đây có thể bắt taxi hoặc tàu BTS (Skytrain) đến Viện. Du khách tham quan Viện cần tìm hiểu giờ mở cửa, các quy định tham quan, đồng thời có thể đặt các tour hướng dẫn hoặc tham gia các chương trình giáo dục của Viện.
Trong các chương trình tham quan Viện, du khách có thể được trải nghiệm các hoạt động biểu diễn rắn an toàn do các huấn luyện viên chuyên nghiệp thực hiện. Các loài rắn tham gia biểu diễn thường đã được huấn luyện đặc biệt để làm quen với các hoạt động trong biểu diễn mà không gây nguy hiểm cho người và vật. Các kỹ thuật trong buổi biểu diễn là các động tác mang hành vi đặc trưng của loài rắn như cuộn quanh hoặc di chuyển theo lệnh. Người biểu diễn thường kết hợp biểu diễn và giải thích về hành vi của rắn, nọc độc của chúng và cách xử lý khi bị rắn cắn, các hoạt động tương tác với khán giả, đặc biệt giúp khán giả trải nghiệm quan sát, học hỏi và giảm nỗi sợ hãi về loài rắn.
Viện Rắn Độc Thái Lan không chỉ là tổ chức khoa học đặc biệt, tập trung vào việc sản xuất thuốc giải nọc độc, thuốc điều trị, thuốc bổ từ rắn mà còn đóng góp quan trọng vào việc nghiên cứu, giáo dục và bảo tồn các loài rắn ở Thái Lan và thế giới, giúp cho con người hiểu biết và gần gũi hơn với loại “linh vật” kỳ lạ này.
2. Hành trình trải nghiệm rắn với Siam Serpentarium
Khác với Viện Nghiên cứu Rắn độc, Trung tâm rắn độc Siam Serpentarium chính thức mở cửa và trở thành một điểm đến hấp dẫn trong giáo dục và nghiên cứu về rắn ở Thái Lan từ năm 2012. Siam Serpentarium được sáng lập bởi một nhóm các nhà nghiên cứu và những người đam mê rắn, với mong muốn tạo ra một không gian kết hợp giữa giáo dục và giải trí, khai thác du lịch, dịch vụ, giúp công chúng hiểu rõ hơn về các loài rắn và tầm quan trọng của chúng trong hệ sinh thái môi trường sống tự nhiên và xã hội.
Trung tâm được xây dựng tại Samut Prakan, cách Bangkok không xa, với không gian rộng rãi cho các khu trưng bày rắn và thuận lợi các hoạt động truyền thông, giáo dục cộng đồng. Được dẫn dắt, quản lý bởi Serpentarium Co.Ltd, một công ty hàng đầu Thái Lan về bảo tồn động vật, đặc biệt là các loài rắn, Siam Serpentarium sử dụng công nghệ hiện đại để tái tạo môi trường sống tự nhiên của rắn, giúp du khách có thể quan sát các loài rắn trong điều kiện gần gũi và thực tế nhất.
Siam Serpentarium cũng đã hợp tác với nhiều tổ chức khoa học, đặc biệt là phối hợp với Viện Nghiên cứu Rắn độc (Queen Saovabha Memorial Institute) trong các lĩnh vực nghiên cứu về nọc độc và các biện pháp điều trị, các hoạt động giáo dục, truyền thông, đóng góp vào nghiên cứu khoa học, giới thiệu thuốc, đặc biệt là bảo tồn các loài rắn quý hiếm và đang gặp nguy cơ tuyệt chủng. Trung tâm cũng xây dựng những không gian riêng để nuôi dưỡng, chăm sóc và bảo vệ các loài rắn hiếm.
Khu triển lãm rắn
Từ khi mở cửa đến nay, Siam Serpentarium trở thành điểm du lịch nổi tiếng thu hút du một lượng lớn du khách trong và ngoài nước. Trung tâm có hoạt động nổi bật như thăm quan bảo tàng, khu trưng bày rắn với hơn 70 mẫu vật sống được tái tạo mô phỏng môi trường sống như rừng nhiệt đới, sa mạc và các hệ sinh thái khác. Du khách đến Trung tâm cũng được trải nghiệm chương trình thuyết trình về các loài rắn, nọc độc của chúng và các biện pháp phòng tránh khi tiếp xúc với rắn, tham gia các hoạt động tương tác với rắn dưới sự giám sát của các chuyên gia, chạm vào một số loài rắn không nguy hiểm, tạo cơ hội để cảm nhận kết cấu của cơ thể rắn và hiểu hơn về đặc tính sinh học của chúng. Mặt khác du khách cũng được xem Chương trình biểu diễn rắn (Snake Show) đặc sắc với kỹ năng xử lý và kiểm soát rắn…Bên cạnh đó, Trung tâm còn có những khu vực chuyên biệt như “Snake Tunnel”, nơi du khách có thể đi qua một đường hầm và quan sát rắn trong các môi trường sống mô phỏng tự nhiên…
Các hoạt động tại trung tâm là những trải nghiệm thú vị, bất ngờ và hấp dẫn, nhưng cũng đầy thử thách lòng dũng cảm của công chúng. Đồng thời Siam Serpentarium còn thiết kế các gói cung cấp các chương trình giáo dục bổ sung hữu ích cho lứa tuổi trẻ em, giúp các em học về thế giới tự nhiên và các loài động vật hoang dã thông qua các hoạt động thú vị và dễ hiểu.
Rắn shows
Ngoài ra, đến trung tâm, du khách có thể tham quan cửa hàng quà lưu niệm của Siam Serpentarium, nơi bán các món đồ liên quan đến rắn như mô hình, sách về rắn, quà tặng, và các sản phẩm giáo dục để mang về làm kỷ niệm, được nghe giới thiệu, tư vấn của các bác sĩ về công dụng của các loại thuốc rắn và có thể mua về để sử dụng nâng cao sức khỏe.
Ở trung tâm có các nhân viên giáo dục và hướng dẫn viên làm nhiệm vụ thuyết trình, cung cấp thông tin, tổ chức các chương trình thuyết trình và hướng dẫn du khách trong suốt chuyến tham quan. Bên cạnh đó là các chuyên gia về động vật học, nhân viên bảo vệ và chăm sóc động vật làm nhiệm vụ hỗ trợ trong việc chăm sóc, bảo tồn và nghiên cứu các loài rắn, đảm bảo các loài rắn được chăm sóc đúng cách như sinh trưởng trong môi trường sống tự nhiên. Tất cả nhân viên làm việc tại trung tâm đều được đào tạo chuyên nghiệp, theo quy chuẩn chặt chẽ hướng tới làm tốt công tác truyền thông về rắn và phục vụ du lịch.
Nghiên cứu bào chế thuốc từ rắn
Trong các mùa du lịch cao điểm, trung tâm có thể đón một lượng lớn du khác khách tham quan. Nhiều đoàn tour phải đặt lịch, đăng ký trước để được phục vụ. Địa chỉ Trung tâm tại 969 Luang Phaeng Rd, Thap Yao, Lat Krabang, Bangkok 10520, Thái Lan là một điểm tham quan, trải nghiệm hấp dẫn mà nếu một lần ghé Bangkok du khách không nên bỏ qua.
Không chỉ là các hoạt động về rắn, mà bài học quý từ Thái Lan với sự kết hợp giữa truyền thống và hiện đại, khoa học và công nghệ, giáo dục, truyền thông và việc khai thác, tạo ra giá trị kinh tế từ hoạt động du lịch, giải trí là những mô hình tuần hoàn chuỗi giá trị rất đáng để Việt Nam học tập. Chào năm Rắn (Ất tỵ), hi vọng Rắn sẽ là biểu tượng mới, mang đến những điều may mắn cho sự phát triển của Việt Nam trong kỷ nguyên mới, kỷ nguyên thông minh, khai thác tối ưu các giá trị văn minh Việt phục vụ phát triển.
Đoàn Viện Nghiên cứu Thanh niên, Tạp chí Truyền thống và Phát triển thăm Siam Serpentarium
