PHÁT HUY GIÁO DỤC GIÁ TRỊ TRUYỀN THỐNG GIA ĐÌNH VIỆT NAM TRONG THỜI ĐẠI SỐ

  1. MỞ ĐẦU

Trong dòng chảy lịch sử hàng nghìn năm dựng nước và giữ nước, gia đình luôn giữ một vị trí đặc biệt trong đời sống văn hóa và xã hội Việt Nam. Không chỉ là nơi con người được sinh ra, nuôi dưỡng và trưởng thành, gia đình còn là môi trường đầu tiên hình thành nhân cách, giáo dục đạo đức, hình thành chuẩn mực, điều chỉnh hành vi và trao truyền những giá trị tốt đẹp của dân tộc qua các thế hệ. Từ lòng yêu nước, tinh thần đoàn kết, nhân ái, nghĩa tình đến truyền thống hiếu học, cần cù, tiết kiệm, tự lực, tự cường, nhiều phẩm chất đặc trưng của con người Việt Nam được nuôi dưỡng từ những mối quan hệ gần gũi nhất giữa ông bà, cha mẹ, vợ chồng, con cái và anh chị em trong mỗi gia đình.

Trong văn hóa Việt Nam, gia đình không phải một đơn vị xã hội biệt lập mà luôn gắn bó mật thiết với dòng họ, làng xã, cộng đồng và đất nước. Mối quan hệ giữa Nhà và Nước, giữa tình cảm gia đình với trách nhiệm xã hội, được hình thành và bồi đắp qua nhiều thế hệ, tạo nên những đặc trưng riêng trong tổ chức xã hội và văn hóa ứng xử của người Việt. Những giá trị như hiếu nghĩa, thủy chung, gia phong, nề nếp, lòng biết ơn và trách nhiệm với cộng đồng không chỉ được truyền dạy bằng lời nói mà còn được duy trì qua lao động, sinh hoạt, nghi lễ, các quan hệ tình cảm và những quy tắc ứng xử trong đời sống thường ngày.

Đặc biệt, gia đình Việt Nam truyền thống không chỉ là môi trường bảo tồn văn hóa mà còn là một thiết chế xã hội có chức năng giáo dục, xã hội hóa và kiểm soát hành vi của các thành viên. Trong đó, tình cảm, nghĩa vụ, trách nhiệm và những chuẩn mực đạo đức đan xen, bổ sung cho nhau, tạo nên cơ chế vừa nuôi dưỡng, vừa định hướng, điều chỉnh nhân cách con người. Chính thông qua những chức năng và quan hệ ấy, các giá trị văn hóa dân tộc từ những quan niệm chung của cộng đồng được chuyển hóa thành nhận thức, thói quen và hành vi của mỗi cá nhân.

Tuy nhiên, gia đình không phải một thiết chế bất biến. Cùng với quá trình công nghiệp hóa, đô thị hóa, hội nhập quốc tế và đặc biệt là chuyển đổi số, gia đình Việt Nam đang có những biến đổi sâu sắc về quy mô, cấu trúc, chức năng, quan hệ giữa các thành viên và phương thức tổ chức đời sống. Công nghệ số mở rộng không gian giao tiếp, học tập, lao động, chăm sóc và kết nối, nhưng đồng thời cũng làm thay đổi môi trường xã hội hóa, phương thức giáo dục và khả năng kiểm soát hành vi của gia đình. Khi mỗi thành viên có thể tham gia nhiều không gian xã hội khác nhau ngay trong một mái nhà, những cơ chế truyền dạy, duy trì và điều chỉnh giá trị vốn hình thành trong gia đình truyền thống cũng đứng trước yêu cầu phải thay đổi.

Vấn đề đặt ra không chỉ là nhận diện những giá trị truyền thống tốt đẹp của dân tộc, mà quan trọng hơn là làm rõ cơ chế hình thành, trao truyền và sức sống của các giá trị ấy trong điều kiện mới. Từ cách tiếp cận đó, bài viết tập trung nhận diện các giá trị truyền thống tiêu biểu trong mối quan hệ với hệ giá trị gia đình và chuẩn mực con người Việt Nam, trên cơ sở đó đề xuất một số định hướng kế thừa, phát huy nhằm xây dựng gia đình Việt Nam ấm no, hạnh phúc, tiến bộ, văn minh.

  1. NỘI DUNG

2.1. Nhận diện những giá trị truyền thống tốt đẹp của dân tộc trong văn hóa gia đình Việt Nam

2.1.1. Giá trị truyền thống và vai trò của gia đình trong bảo tồn, trao truyền văn hóa dân tộc

Giá trị truyền thống là những phẩm chất, quan niệm, chuẩn mực và nguyên tắc ứng xử được hình thành, chọn lọc, tích lũy và trao truyền trong quá trình phát triển lâu dài của cộng đồng, được nhiều thế hệ thừa nhận vì ý nghĩa tích cực đối với đời sống con người và xã hội. Khác với những tập quán hay hình thức sinh hoạt mang tính lịch sử, giá trị truyền thống chứa đựng những nội dung văn hóa có khả năng vượt qua giới hạn của một thời kỳ nhất định, tiếp tục được kế thừa, điều chỉnh và tái tạo trong những điều kiện xã hội mới.

Đối với Việt Nam, những giá trị truyền thống được hình thành từ sự đa dạng văn hóa, gắn với điều kiện tự nhiên, phương thức lao động sản xuất, lịch sử dựng nước và giữ nước, tổ chức cộng đồng làng xã, đời sống gia đình, dòng họ và quá trình giao lưu, tiếp biến văn hóa. Trong đó, gia đình giữ vị trí đặc biệt bởi đây vừa là “tế bào”, đơn vị cơ sở của đời sống xã hội, vừa là môi trường gần gũi và thường xuyên nhất để những giá trị chung được thực hành, củng cố và trao truyền.

Trong lịch sử, người Việt không chỉ coi trọng gia đình với ý nghĩa là nơi duy trì huyết thống mà còn đặt gia đình trong mối quan hệ rộng lớn với cộng đồng và đất nước. Quan niệm tu thân, tề gia, trị quốc, bình thiên hạ trong Nho giáo đã phản ánh nhận thức về sự liên hệ giữa việc tu dưỡng cá nhân, xây dựng gia đình và tổ chức đời sống xã hội. Tuy nhiên, văn hóa gia đình Việt Nam không đơn thuần là sự sao chép mô hình gia đình Nho giáo Trung Hoa. Trên nền tảng văn hóa bản địa, những quan niệm về thứ bậc, nghĩa vụ và lễ giáo được tiếp nhận, điều chỉnh trong sự kết hợp với truyền thống trọng tình, trọng nghĩa, tinh thần cộng đồng và vai trò của người phụ nữ. Bên cạnh những khuôn phép phụ quyền, đời sống dân gian vẫn đề cao tình nghĩa vợ chồng, sự đùm bọc giữa anh chị em, tình yêu thương của cha mẹ và sự gắn bó giữa gia đình với làng xã. Chính sự đan xen giữa yếu tố lễ và tình, giữa khuôn phép và những ứng xử linh hoạt đã tạo nên những đặc điểm riêng của văn hóa gia đình Việt Nam.

Từ góc độ xã hội học và văn hóa học, gia đình cần được nhận diện qua ba phương diện có quan hệ chặt chẽ: chức năng xã hội, cấu trúc quan hệ con người và tính thiết chế xã hội.

Trước hết, gia đình thực hiện những chức năng căn bản gắn với sự tồn tại và phát triển của con người, từ sinh thành, nuôi dưỡng, tổ chức kinh tế, chăm sóc, đáp ứng nhu cầu tình cảm đến giáo dục và xã hội hóa. Trong xã hội nông nghiệp truyền thống, gia đình thường đồng thời là đơn vị sản xuất, tiêu dùng, tích lũy và chăm sóc các thành viên. Hoạt động kinh tế không tách rời đời sống gia đình, việc lao động, tổ chức sinh kế, giáo dục con cái và duy trì các quan hệ họ hàng, cộng đồng được thực hiện trong một chỉnh thể tương đối thống nhất.

Hình ảnh “Trên đồng cạn, dưới đồng sâu/ Chồng cày vợ cấy con trâu đi bừa” không chỉ phản ánh phương thức sản xuất nông nghiệp mà còn cho thấy sự hợp tác, phân công lao động và trách nhiệm chung trong đời sống gia đình. Thông qua lao động, những phẩm chất như cần cù, tiết kiệm, chịu khó, tự lực và tương trợ không chỉ được truyền dạy mà còn được rèn luyện bằng trải nghiệm thực tế.

Cùng với các chức năng kinh tế và chăm sóc, quan hệ gia đình tạo nên một mạng lưới gắn bó đặc biệt giữa các thành viên. Có thể phân biệt quan hệ dọc, chủ yếu giữa các thế hệ ông bà, cha mẹ, con cháu, với quan hệ ngang giữa vợ chồng, anh chị em và những người có vị thế tương đối ngang nhau. Quan hệ dọc gắn với sự tiếp nối các thế hệ, trách nhiệm sinh thành, dưỡng dục, phụng dưỡng và trao truyền văn hóa; quan hệ ngang gắn với tình cảm, sự hợp tác, chia sẻ trách nhiệm và hỗ trợ lẫn nhau. Bên cạnh đó, các quan hệ với dòng họ, thông gia, làng xóm và cộng đồng mở rộng phạm vi tác động của gia đình ra ngoài không gian sinh hoạt trực tiếp.

Điểm đặc biệt là các quan hệ gia đình vừa được xác lập bằng huyết thống, hôn nhân, nghĩa vụ và những quy tắc xã hội, vừa được gắn kết bằng tình cảm. Trong gia đình truyền thống, quyền và nghĩa vụ của mỗi thành viên có thể được quy định chặt chẽ theo tuổi tác, giới tính và vị thế, nhưng sự bền vững của gia đình còn được nuôi dưỡng bằng lòng hiếu thảo, tình nghĩa vợ chồng, sự đùm bọc giữa anh chị em và trách nhiệm với người thân. Chính tình cảm làm cho những quan hệ mang tính nghĩa vụ trở nên gần gũi, đồng thời tạo ra động lực tinh thần để mỗi cá nhân thực hiện trách nhiệm đối với gia đình.

Đặc biệt, gia đình còn là một thiết chế xã hội có hệ thống chuẩn mực, quy tắc và cơ chế điều chỉnh hành vi tương đối ổn định. Trong xã hội truyền thống, những quan niệm về hệ thống “gia phong”, “gia quy”, “gia pháp”, “gia lễ” không chỉ quy định nề nếp sinh hoạt mà còn tác động đến việc học hành, lao động, hôn nhân, ứng xử với người thân và trách nhiệm đối với cộng đồng. Những quy tắc ấy được duy trì bằng uy tín của người lớn tuổi, sự giáo dục của cha mẹ, đánh giá của dòng họ, dư luận làng xã và trong một số trường hợp còn được bảo vệ bằng pháp luật (Như các quy định liên quan đến nghĩa vụ giữa cha mẹ và con cái, hôn nhân, tài sản, thừa kế và việc thờ cúng tổ tiên trong Quốc triều hình luật thời Lê).

Trong các chức năng của gia đình, giáo dục và xã hội hóa có ý nghĩa đặc biệt bởi đó là con đường chủ yếu để những giá trị văn hóa được chuyển hóa thành nhân cách con người. Trong gia đình truyền thống, giáo dục không chỉ diễn ra qua lời dạy mà còn thông qua nêu gương, lao động, sinh hoạt, nghi lễ và những quan hệ thường ngày. Đứa trẻ học cách kính trọng ông bà từ thái độ của cha mẹ, học sự nhường nhịn qua quan hệ anh chị em, học lòng nhân ái từ những hành động giúp đỡ người khó khăn, học trách nhiệm qua những công việc được giao và cách người lớn giữ lời hứa. Những bài học ấy, được lặp lại trong suốt quá trình trưởng thành, từng bước hình thành nhận thức, thói quen, niềm tin và phẩm chất đạo đức.

Người xưa đặc biệt coi trọng việc giáo dục đạo lý làm người. Trong Hiếu kinh, quan niệm “Nhân chi hành, mạc đại ư hiếu”, nghĩa là trong những hành vi của con người, không gì lớn bằng đạo hiếu, phản ánh việc đề cao lòng biết ơn và trách nhiệm với cha mẹ. Tuy nhiên, đạo hiếu trong truyền thống Việt Nam không chỉ được biểu hiện bằng sự phục tùng. Quan niệm “cha từ, tử hiếu” còn đặt ra yêu cầu hai chiều: cha mẹ phải nhân từ, yêu thương, chăm sóc con cái; con cái phải biết kính trọng, biết ơn và phụng dưỡng cha mẹ. Chính sự tương hỗ giữa tình thương và trách nhiệm mới tạo nên nền tảng bền vững của quan hệ thế hệ.

Giáo dục gia đình còn gắn chặt với cơ chế kiểm soát xã hội. Mỗi gia đình đều có những chuẩn mực về điều nên làm, điều không nên làm và những phương thức khuyến khích, nhắc nhở, uốn nắn hành vi. Sự kiểm soát ấy không chỉ được thực hiện bằng mệnh lệnh hay hình phạt mà còn thông qua kỳ vọng, tình cảm, uy tín, danh dự và sự đánh giá của những người thân. Một người có thể tránh hành vi sai trái không chỉ vì sợ bị trừng phạt mà còn vì không muốn phụ lòng cha mẹ, làm tổn hại danh dự gia đình hoặc đã tự nhận thức được điều đúng đắn cần thực hiện.

Ở đây, giáo dục, xã hội hóa và kiểm soát xã hội là ba quá trình có quan hệ mật thiết. Giáo dục cung cấp những giá trị và chuẩn mực; xã hội hóa giúp cá nhân tiếp nhận và thực hành, còn kiểm soát xã hội góp phần duy trì, củng cố hoặc điều chỉnh hành vi theo những chuẩn mực được thừa nhận. Khi những quy tắc bên ngoài được chuyển hóa thành niềm tin và ý thức tự giác, cá nhân không còn chỉ làm điều đúng vì có người giám sát, mà vì đã coi đó là nguyên tắc sống của chính mình.

Nhìn từ phương diện này, gia đình không chỉ là nơi lưu giữ truyền thống mà còn là một cơ chế văn hóa – xã hội đặc biệt để duy trì và tái tạo truyền thống. Giá trị truyền thống tạo nên nội dung giáo dục; các quan hệ gia đình là môi trường thực hành; chức năng giáo dục và tính thiết chế bảo đảm những giá trị ấy được chuyển hóa thành nhân cách, hành vi và tiếp tục được trao truyền qua các thế hệ.

2.1.2. Những giá trị truyền thống tốt đẹp của dân tộc trong hệ giá trị gia đình và chuẩn mực con người Việt Nam

Việc nhận diện các giá trị truyền thống trong gia đình Việt Nam hiện nay cần được đặt trong mối quan hệ với định hướng xây dựng và phát triển hệ giá trị quốc gia, hệ giá trị văn hóa, hệ giá trị gia đình và chuẩn mực con người Việt Nam. Đây không phải những hệ giá trị tồn tại tách biệt, mà là những bình diện có quan hệ gắn bó, bổ sung và tác động qua lại trong quá trình phát triển đất nước.

Nghị quyết số 80-NQ/TW xác định hệ giá trị quốc gia gồm hòa bình, thống nhất, độc lập, dân giàu, nước mạnh, dân chủ, công bằng, văn minh, hạnh phúc; hệ giá trị văn hóa gồm dân tộc, dân chủ, nhân văn, khoa học; hệ giá trị gia đình gồm ấm no, hạnh phúc, tiến bộ, văn minh; chuẩn mực con người Việt Nam gồm yêu nước, đoàn kết, tự cường, nghĩa tình, trung thực, trách nhiệm, kỷ cương, sáng tạo.

Trong mối quan hệ đó, hệ giá trị quốc gia định hướng mục tiêu và khát vọng phát triển; hệ giá trị văn hóa tạo dựng nền tảng tinh thần và môi trường xã hội; chuẩn mực con người thể hiện những phẩm chất cần hình thành và phát huy; còn hệ giá trị gia đình vừa phản ánh mục tiêu xây dựng gia đình, vừa là môi trường trực tiếp nuôi dưỡng và thực hành các giá trị văn hóa, đạo đức. Có thể nói, gia đình là một trong những điểm gặp gỡ sinh động nhất giữa các hệ giá trị, nơi những định hướng chung của quốc gia và xã hội được chuyển hóa thành tình cảm, trách nhiệm và hành vi của từng con người. Từ cách tiếp cận ấy, có thể nhận diện sáu nhóm giá trị truyền thống tiêu biểu có ý nghĩa đối với xây dựng gia đình Việt Nam hiện nay.

Thứ nhất, truyền thống yêu nước, ý thức cội nguồn và trách nhiệm với cộng đồng, dân tộc.

Trong lịch sử Việt Nam, lòng yêu nước không chỉ được hình thành qua những cuộc đấu tranh bảo vệ độc lập dân tộc mà còn gắn bó sâu sắc với tình yêu quê hương, ý thức về tổ tiên, dòng họ và cộng đồng làng xã. Mối quan hệ Nhà – Làng – Nước tạo nên sự gắn kết giữa những tình cảm gần gũi với trách nhiệm lớn lao đối với đất nước. Truyền thuyết Lạc Long Quân – Âu Cơ, câu chuyện bọc trăm trứng và quan niệm đồng bào phản ánh nhận thức văn hóa về nguồn cội chung của dân tộc, trong đó cộng đồng quốc gia được hình dung như một gia đình lớn.

Trong các gia đình Việt Nam, truyền thống ấy được duy trì qua việc thờ cúng tổ tiên, tưởng nhớ người có công, ghi chép gia phả, kể lại lịch sử dòng họ và giáo dục con cháu về quê hương. Những nghi lễ giỗ chạp, ngày tết, việc trở về quê hương không chỉ có ý nghĩa tâm linh mà còn là dịp các thế hệ gặp gỡ, củng cố ký ức và ý thức về sự tiếp nối.

Quan niệm uống nước nhớ nguồn, ăn quả nhớ người trồng cây vì vậy không chỉ biểu hiện lòng biết ơn đối với những người đi trước, mà còn góp phần hình thành ý thức trách nhiệm của mỗi cá nhân với gia đình, cộng đồng và đất nước. Trong xã hội hiện đại, giá trị ấy cần được phát triển thành lòng yêu nước gắn với trách nhiệm công dân, ý thức tôn trọng pháp luật, bảo vệ lợi ích chung và khát vọng đóng góp cho sự phát triển quốc gia.

Thứ hai, truyền thống nhân ái, nghĩa tình, đoàn kết và tương trợ.

Nếu lòng yêu nước góp phần định hình ý thức cộng đồng thì nhân ái, nghĩa tình là những giá trị tạo nên chiều sâu tình cảm của các quan hệ gia đình và xã hội. Trong kho tàng dân gian Việt Nam, những lời răn dạy như “Thương người như thể thương thân”, “Lá lành đùm lá rách”, “Anh em như thể tay chân” phản ánh quan niệm đề cao tình yêu thương, sự đùm bọc và trách nhiệm giữa con người với con người.

Gia đình là môi trường đầu tiên để những giá trị người Việt được thực hành. Tình thương của cha mẹ dành cho con cái, sự chăm sóc ông bà khi tuổi già, tình nghĩa vợ chồng, sự nhường nhịn và hỗ trợ giữa anh chị em là những biểu hiện cụ thể của nhân ái, nghĩa tình. Ở đây, quan hệ huyết thống tạo nên sự gắn bó tự nhiên, nhưng chính tình cảm và trách nhiệm mới làm cho các quan hệ ấy có ý nghĩa đạo đức.

Truyền thống nghĩa tình còn được mở rộng từ gia đình ra cộng đồng. Trong xã hội làng quê trước đây, khi một gia đình gặp hoạn nạn, mất mùa, tang ma hay có công việc lớn, họ hàng và xóm giềng thường cùng tham gia giúp đỡ. Những hoạt động tương trợ ấy không chỉ giải quyết khó khăn vật chất mà còn tạo dựng niềm tin, củng cố sự gắn bó và hình thành ý thức trách nhiệm cộng đồng.

Trong gia đình hiện đại, nhân ái và nghĩa tình cần được phát triển theo hướng tôn trọng và thấu hiểu, không đồng nhất tình thương với sự hy sinh một chiều hoặc can thiệp quá mức vào đời sống cá nhân. Một gia đình thực sự hạnh phúc không chỉ là nơi các thành viên có trách nhiệm với nhau, mà còn là nơi mỗi người được lắng nghe, được chia sẻ và có thể tìm thấy sự hỗ trợ khi gặp khó khăn, kể cả khi mắc sai lầm.

Thứ ba, truyền thống hiếu nghĩa, thủy chung, trách nhiệm và nề nếp gia phong.

Đây là nhóm giá trị thể hiện tập trung nhất những chuẩn mực đạo đức trong quan hệ gia đình truyền thống. Trong quan hệ dọc giữa các thế hệ, đạo hiếu biểu hiện lòng biết ơn, sự kính trọng và trách nhiệm phụng dưỡng đối với cha mẹ, ông bà. Trong quan hệ ngang, thủy chung, hòa thuận, tin cậy và chia sẻ là nền tảng duy trì quan hệ vợ chồng; tinh thần nhường nhịn, đùm bọc là cơ sở của tình cảm anh chị em.

Sách Đại học, khi bàn về đạo trị gia, có câu “Nghi huynh nghi đệ, nhi hậu khả dĩ giáo quốc nhân”, nhấn mạnh việc làm tròn đạo anh em trước khi có thể giáo hóa người trong nước. Trong đời sống dân gian Việt Nam, các giá trị ấy được thể hiện bằng những lời ca giản dị mà sâu sắc: “Thuận vợ thuận chồng tát biển Đông cũng cạn”, “Râu tôm nấu với ruột bầu/ Chồng chan vợ húp gật đầu khen ngon”. Đằng sau những câu ca về cảnh sống nghèo khó là sự trân trọng tình nghĩa, tinh thần chia sẻ và khả năng cùng nhau vượt qua nghịch cảnh.

Tuy nhiên, truyền thống gia đình không chỉ có những mặt tích cực. Chế độ gia trưởng, quan niệm tam tòng, sự bất bình đẳng trong quyền quyết định và những quy định nghiêm ngặt về nghĩa vụ của phụ nữ từng đặt ra nhiều giới hạn đối với tự do và hạnh phúc cá nhân. Vì vậy, thủy chung cần được hiểu là sự tin cậy và trách nhiệm bình đẳng giữa vợ và chồng. Đạo hiếu là trách nhiệm hai chiều giữa các thế hệ, gia phong phải là những chuẩn mực được thực hành trên cơ sở tự giác, chứ không phải những mệnh lệnh bất biến. Giá trị đáng kế thừa ở đây không phải là quyền uy hay thứ bậc, mà là sự bền vững của nghĩa tình, trách nhiệm và niềm tin giữa những người thân trong gia đình.

Thứ tư, truyền thống hiếu học, trọng tri thức, tôn sư trọng đạo và giáo dục con người.

Trong lịch sử Việt Nam, hiếu học không chỉ là khát vọng của mỗi cá nhân mà còn là một giá trị văn hóa được nhiều gia đình, dòng họ và cộng đồng đặc biệt coi trọng. Trong xã hội nông nghiệp, dù đời sống vật chất còn nhiều thiếu thốn, không ít gia đình vẫn dành dụm cho con học chữ, xem việc học là con đường lập thân, mở mang tri thức và làm rạng danh gia đình, dòng họ.

Ở nhiều làng quê, việc học không chỉ là chuyện của cha mẹ và con cái mà còn nhận được sự hỗ trợ của cộng đồng. Những gia đình có truyền thống chữ nghĩa được kính trọng, những người thầy được học trò và dân làng quý mến, những người đỗ đạt trở về quê hương vẫn giữ đạo kính thầy. Các hoạt động khuyến học, giúp đỡ học trò nghèo, tôn vinh người học giỏi phản ánh sự gắn bó giữa giáo dục gia đình, dòng họ và cộng đồng. Trong truyền thống ấy, người thầy không đơn thuần là người truyền đạt kiến thức mà còn là tấm gương về đạo đức, nhân cách và lối sống. Quan niệm tôn sư trọng đạo, cùng tinh thần coi trọng việc học làm người, đã góp phần đưa giáo dục trở thành một giá trị bền vững của văn hóa Việt Nam.

Tuy nhiên, truyền thống hiếu học cũng cần được nhìn nhận trong những giới hạn lịch sử. Gia đình hiện đại cần kế thừa tinh thần coi trọng tri thức, đồng thời phát triển mục tiêu giáo dục theo hướng toàn diện hơn, từ học để lập thân sang học để sáng tạo, tự chủ, hoàn thiện nhân cách và đóng góp cho xã hội. Đặc biệt trong thời đại số, khi nguồn tri thức ngày càng phong phú và khả năng tiếp cận thông tin được mở rộng, hiếu học không chỉ là chăm chỉ tiếp nhận kiến thức mà còn đòi hỏi tư duy khoa học, năng lực kiểm chứng, khả năng học tập suốt đời và trách nhiệm trong sử dụng tri thức.

Thứ năm, truyền thống cần cù, tiết kiệm, tự lực, tự cường và sáng tạo.

Được hình thành từ những điều kiện lao động sản xuất và thử thách lịch sử, cần cù, tiết kiệm, vượt khó và tự lực là những phẩm chất góp phần bảo đảm sinh kế, ổn định và phát triển của nhiều gia đình Việt Nam. Trong xã hội truyền thống, lao động không chỉ tạo ra của cải mà còn là môi trường giáo dục trách nhiệm, rèn luyện kỹ năng và hình thành ý thức đóng góp của từng thành viên.

Một gia đình có thể không có nhiều tài sản, nhưng vẫn truyền lại cho con cháu ý thức chăm chỉ làm ăn, không dựa dẫm, biết quý trọng thành quả lao động và sử dụng hợp lý những nguồn lực có được. Những kinh nghiệm sản xuất, nghề thủ công, kỹ năng quản lý chi tiêu và cách ứng phó với khó khăn được trao truyền qua nhiều thế hệ, trở thành một dạng vốn văn hóa và kinh nghiệm sống của gia đình.

Trong thời đại số, những giá trị ấy cần được phát triển theo yêu cầu mới. Cần cù phải gắn với tri thức và năng suất; tiết kiệm đi cùng quản lý tài chính và tiêu dùng có trách nhiệm; tự lực, tự cường gắn với năng lực thích ứng; sáng tạo trở thành phẩm chất cần thiết để phát triển nghề nghiệp, tạo dựng việc làm và nâng cao chất lượng sống. Gia đình ấm no không chỉ là gia đình có thu nhập ổn định mà còn phải có khả năng sử dụng nguồn lực hiệu quả, chia sẻ trách nhiệm kinh tế, phòng ngừa rủi ro và tạo điều kiện để các thành viên phát triển. Đồng thời, cũng cần tránh đồng nhất sự hy sinh quá mức, lao động kiệt sức hoặc chỉ chú trọng tích lũy vật chất với những phẩm chất đáng ca ngợi, bởi sự phát triển kinh tế phải hướng tới nâng cao chất lượng cuộc sống và hạnh phúc của con người.

Thứ sáu, truyền thống trọng đạo lý, trung thực, giữ chữ tín và tinh thần kỷ cương.

Trong văn hóa Việt Nam, những quan niệm về sống có đạo lý, coi trọng danh dự, giữ lời hứa, tôn trọng chuẩn mực và biết điều hay lẽ phải được hình thành, củng cố qua giáo dục gia đình và cộng đồng. Đây là những giá trị có ý nghĩa quan trọng đối với việc xây dựng niềm tin và duy trì trật tự trong các quan hệ xã hội.

Gia đình là nơi những phẩm chất ấy được rèn luyện từ những việc nhỏ nhất: biết nhận lỗi, giữ lời hứa, tôn trọng người khác, hoàn thành công việc được giao, không gian dối và biết chịu trách nhiệm về hành vi của mình. Đặc biệt, tính trung thực và ý thức kỷ cương không thể chỉ hình thành bằng những lời giáo huấn mà phải được nuôi dưỡng qua sự nêu gương của người lớn, qua các quy tắc nhất quán và môi trường ứng xử có trách nhiệm.

Trong gia đình truyền thống, việc giáo dục đạo đức thường gắn với danh dự gia đình, dòng họ và những cơ chế đánh giá của cộng đồng. Điều đó có tác dụng nhất định trong việc duy trì chuẩn mực, nhưng cũng có thể tạo ra áp lực, sự che giấu sai phạm hoặc tâm lý coi trọng danh tiếng hơn sự thật. Vì vậy, gia đình hiện đại cần phát huy ý thức danh dự và trách nhiệm, đồng thời đề cao trung thực, sự minh bạch, khả năng nhận lỗi và sửa chữa sai lầm.

Nhìn tổng thể, sáu nhóm giá trị trên không tồn tại biệt lập mà liên kết thành một hệ thống có quan hệ chặt chẽ. Yêu nước và ý thức cội nguồn tạo dựng nền tảng trách nhiệm; nhân ái, hiếu nghĩa, thủy chung và nghĩa tình nuôi dưỡng tình cảm; hiếu học, cần cù, tự lực và sáng tạo tạo động lực phát triển; trung thực, trách nhiệm và kỷ cương hình thành chuẩn mực ứng xử. Sự vận hành của hệ thống giá trị cùng góp phần bồi đắp những phẩm chất của con người Việt Nam và hiện thực hóa mục tiêu xây dựng gia đình ấm no, hạnh phúc, tiến bộ, văn minh.

2.2. Định hướng kế thừa và phát huy giá trị truyền thống trong xây dựng gia đình Việt Nam thời đại số

Phát huy những giá trị truyền thống tốt đẹp của dân tộc trong xây dựng gia đình Việt Nam hiện nay không thể chỉ dừng ở việc tuyên truyền, khuyến khích duy trì nề nếp, phong tục hay những chuẩn mực đạo đức đã có. Điều quan trọng hơn là làm cho các giá trị ấy tiếp tục được thực hành, tái tạo và trở thành nguồn lực phát triển gia đình trong điều kiện xã hội mới. Từ cách tiếp cận gia đình như một thiết chế văn hóa – xã hội, cần chú trọng đồng thời đến việc kế thừa nội dung giá trị, đổi mới phương thức thực hiện các chức năng, phát triển các quan hệ gia đình và hoàn thiện cơ chế giáo dục, điều chỉnh hành vi.

Kế thừa có chọn lọc và phát triển sáng tạo các giá trị truyền thống trên nền tảng hệ giá trị gia đình Việt Nam.

Việc xây dựng gia đình ấm no, hạnh phúc, tiến bộ, văn minh cần được đặt trong mối quan hệ thống nhất với hệ giá trị quốc gia, hệ giá trị văn hóa và chuẩn mực con người Việt Nam. Truyền thống là nền tảng văn hóa và nguồn lực tinh thần, nhưng không phải mọi quan niệm, tập quán hay khuôn mẫu của gia đình truyền thống đều còn phù hợp với yêu cầu phát triển hiện nay.

Kế thừa có chọn lọc trước hết phải phân biệt giá trị cốt lõi với hình thức thực hành giá trị. Hiếu nghĩa cần được phát triển thành sự tôn trọng, biết ơn và trách nhiệm hai chiều giữa các thế hệ; thủy chung gắn với tình yêu, bình đẳng, tin cậy và chia sẻ; gia phong cần trở thành nền tảng giáo dục đạo đức và kỷ luật tự giác, thay vì những quy tắc áp đặt; hiếu học hướng tới tư duy khoa học, sáng tạo và học tập suốt đời; còn cần cù, tiết kiệm phải gắn với lao động có năng suất, quản lý nguồn lực và nâng cao chất lượng sống.

Đặc biệt, những giá trị hiện đại như bình đẳng giới, quyền trẻ em, tôn trọng nhân cách, tự chủ cá nhân và dân chủ trong gia đình không đối lập với những truyền thống tốt đẹp. Ngược lại, chúng có thể làm phong phú và sâu sắc thêm nội dung nhân văn của truyền thống. Khi lòng hiếu nghĩa được thực hành bằng sự quan tâm thay vì phục tùng, khi thủy chung được xây dựng trên tình yêu và sự tự nguyện, khi gia phong gắn với trách nhiệm thay vì áp đặt, truyền thống không chỉ được bảo tồn mà còn được phát triển ở trình độ văn hóa cao hơn.

Củng cố chức năng giáo dục, xã hội hóa và điều chỉnh hành vi, phát huy vai trò chủ thể của các thành viên trong xây dựng văn hóa gia đình.

Trong bối cảnh nhiều chức năng kinh tế, chăm sóc và sinh hoạt của gia đình ngày càng có sự chia sẻ với các thiết chế bên ngoài, chức năng giáo dục đạo đức, hình thành nhân cách và nuôi dưỡng tình cảm càng cần được quan tâm. Gia đình không thể phó mặc hoàn toàn việc giáo dục con cái cho nhà trường, các dịch vụ xã hội hay những nền tảng công nghệ. Bởi bên cạnh việc tiếp nhận tri thức, sự trưởng thành của mỗi con người còn phụ thuộc vào những trải nghiệm tình cảm, các mối quan hệ và sự giáo dục thường xuyên trong đời sống gia đình.

Muốn vậy, cần phát huy vai trò nêu gương, đối thoại và cùng thực hành các giá trị của mọi thành viên. Cha mẹ không thể giáo dục con trung thực nếu chính mình thường xuyên nói dối; không thể yêu cầu con tôn trọng người khác nếu quan hệ vợ chồng thiếu sự tôn trọng; cũng khó hình thành ở trẻ trách nhiệm xã hội nếu người lớn chỉ quan tâm đến lợi ích riêng của gia đình. Giáo dục có sức thuyết phục nhất khi những giá trị được truyền dạy cũng chính là những giá trị được người lớn thực hành.

Cùng với đó, gia đình cần xây dựng những nguyên tắc ứng xử rõ ràng, có sự thống nhất về trách nhiệm, quyền lợi và phương thức giải quyết bất đồng. Những quy tắc chung về sinh hoạt, lao động, học tập, sử dụng công nghệ và chăm sóc người thân cần được duy trì bằng sự tôn trọng, giải thích và đồng thuận phù hợp với từng độ tuổi. Kiểm soát xã hội trong gia đình phải hướng tới khuyến khích hành vi tích cực, phát hiện và điều chỉnh những biểu hiện sai lệch, giúp cá nhân hiểu được hậu quả của hành vi và từng bước hình thành năng lực tự giác.

Một gia đình văn hóa không phải là gia đình không bao giờ có bất đồng hay sai lầm, mà là nơi những bất đồng được giải quyết bằng đối thoại, những sai lầm được nhìn nhận với trách nhiệm và mỗi thành viên có cơ hội sửa chữa, trưởng thành. Khi mọi người cùng vun đắp bằng yêu thương, tôn trọng, chia sẻ và sự hy sinh hợp lý, gia đình mới thực sự trở thành tổ ấm và điểm tựa của con người.

Xây dựng văn hóa số trong gia đình trên nền tảng đạo đức truyền thống, chú trọng phát triển năng lực tự chủ và trách nhiệm số.

Chuyển đổi số đang mở rộng phạm vi thực hành các giá trị gia đình từ đời sống trực tiếp sang không gian trực tuyến. Vì vậy, xây dựng văn hóa gia đình không thể chỉ giới hạn trong những chuẩn mực ứng xử giữa các thành viên dưới một mái nhà, mà cần bao gồm cả cách con người sử dụng thông tin, giao tiếp, học tập và tham gia những quan hệ xã hội trên môi trường số.

Trước hết, gia đình cần hình thành những thói quen sử dụng công nghệ lành mạnh, tôn trọng thời gian sinh hoạt chung, quyền riêng tư và nhu cầu giao tiếp trực tiếp. Các thành viên có thể thống nhất những nguyên tắc phù hợp về sử dụng thiết bị trong bữa ăn, thời gian dành cho nhau, việc chia sẻ hình ảnh và thông tin cá nhân, cũng như trách nhiệm bảo vệ trẻ em và những người dễ bị tổn thương trước rủi ro số.

Đối với trẻ em và thanh thiếu niên, cần chuyển từ tư duy chỉ quản lý thời gian sử dụng thiết bị sang giáo dục năng lực tự chủ. Các em cần được hướng dẫn cách kiểm chứng thông tin, nhận diện hành vi lừa đảo, ứng xử văn minh, tôn trọng quyền của người khác và chịu trách nhiệm về những nội dung mình tạo ra hoặc chia sẻ. Những công cụ giám sát kỹ thuật có thể cần thiết, đặc biệt đối với trẻ nhỏ, nhưng phải phù hợp với độ tuổi và mục đích bảo vệ, không thay thế sự tin cậy, đối thoại và giáo dục đạo đức.

Đối với người cao tuổi, sự đồng hành của con cháu trong tiếp cận công nghệ cần được nhìn nhận như một hình thức thực hành đạo hiếu trong điều kiện mới. Việc hướng dẫn ông bà, cha mẹ sử dụng điện thoại thông minh, dịch vụ công trực tuyến, thanh toán điện tử, chăm sóc sức khỏe từ xa hay phòng tránh lừa đảo không chỉ là hỗ trợ kỹ thuật mà còn thể hiện sự quan tâm và trách nhiệm giữa các thế hệ.

Bên cạnh đó, công nghệ có thể trở thành công cụ hữu ích để lưu giữ, tái tạo và trao truyền văn hóa gia đình. Những câu chuyện về tổ tiên, ký ức của ông bà, gia phả, hình ảnh, tư liệu, phong tục, tri thức và nghề truyền thống có thể được ghi chép, số hóa và chia sẻ cho các thế hệ sau. Qua đó, không gian số không chỉ là nơi tiếp nhận những ảnh hưởng văn hóa bên ngoài mà còn có thể trở thành môi trường mới để nuôi dưỡng bản sắc, tình cảm và sự gắn kết gia đình.

Phát huy vai trò của các thiết chế xã hội và tạo lập môi trường thuận lợi để những giá trị truyền thống được thực hành trong đời sống gia đình.

Gia đình là chủ thể trực tiếp xây dựng văn hóa gia đình, nhưng khả năng thực hiện các chức năng và duy trì những giá trị tốt đẹp còn phụ thuộc vào điều kiện kinh tế, môi trường xã hội, hệ thống chính sách và sự hỗ trợ của cộng đồng. Vì vậy, phát huy giá trị truyền thống không thể chỉ dựa vào sự tự giác của từng gia đình mà cần được đặt trong tổng thể các chính sách phát triển văn hóa, giáo dục, an sinh xã hội, bình đẳng giới, bảo vệ trẻ em, chăm sóc người cao tuổi và chuyển đổi số.

Trong thời gian tới, cần chuyển mạnh hơn từ việc tuyên truyền những chuẩn mực đạo đức sang hỗ trợ năng lực gia đình trong thực hành các giá trị trong đời sống. Đó là kỹ năng làm cha mẹ, giáo dục con cái, tổ chức đời sống, chia sẻ trách nhiệm, giải quyết xung đột, chăm sóc người thân, quản lý tài chính và ứng xử an toàn, có trách nhiệm trên không gian số.

Việc đánh giá hiệu quả xây dựng gia đình văn hóa cần hướng nhiều hơn đến chất lượng thực chất của các quan hệ, mức độ thực hiện trách nhiệm, sự bình đẳng, khả năng giáo dục con cái và đời sống tinh thần của các thành viên. Một gia đình có thể sống trong căn hộ hiện đại, sử dụng nhiều dịch vụ xã hội, giao tiếp với người thân qua công nghệ nhưng vẫn giữ được đạo hiếu, nghĩa tình và trách nhiệm. Ngược lại, việc duy trì đầy đủ những nghi lễ, tập quán truyền thống chưa đủ để khẳng định một gia đình hạnh phúc nếu thiếu sự yêu thương, tôn trọng và chia sẻ.

Xét đến cùng, phát huy giá trị truyền thống trong xây dựng gia đình Việt Nam thời đại số không phải là giữ lại mọi hình thức của gia đình quá khứ, mà là làm cho những giá trị nhân văn tốt đẹp tiếp tục được thực hành, tái tạo và phát triển trong các quan hệ gia đình hiện đại. Sức sống của truyền thống không chỉ nằm ở việc những giá trị ấy còn được xã hội đề cao, mà quan trọng hơn là chúng có tiếp tục trở thành nhân cách, hành vi và cách ứng xử tự giác của mỗi con người hay không.

  1. KẾT LUẬN

Từ việc nhận diện những giá trị truyền thống tốt đẹp của dân tộc và phân tích sự biến đổi của gia đình Việt Nam trong bối cảnh chuyển đổi số, có thể rút ra ba nhận định cơ bản.

Thứ nhất, giá trị truyền thống là nền tảng văn hóa, đạo đức và nguồn lực tinh thần quan trọng trong xây dựng gia đình Việt Nam. Những giá trị yêu nước, nhân ái, nghĩa tình, hiếu nghĩa, thủy chung, hiếu học, cần cù, tự cường, trung thực và trách nhiệm không chỉ được gia đình bảo tồn mà còn được thực hành, giáo dục và trao truyền thông qua các chức năng, quan hệ và tính thiết chế. Đặc biệt, chức năng giáo dục, xã hội hóa và kiểm soát xã hội góp phần chuyển hóa những giá trị chung của dân tộc thành nhận thức, nhân cách và hành vi của từng cá nhân.

Thứ hai, chuyển đổi số cùng những biến đổi kinh tế, xã hội đang làm thay đổi sâu sắc cấu trúc, chức năng, quan hệ và phương thức tổ chức đời sống gia đình. Những biến đổi ấy không tất yếu làm suy giảm giá trị truyền thống, nhưng đặt ra yêu cầu đổi mới cách thức thực hành và trao truyền giá trị, nhất là khi gia đình không còn giữ ưu thế gần như độc quyền trong môi trường giáo dục, xã hội hóa và định hướng hành vi của các thành viên. Trong điều kiện đó, chức năng giáo dục gia đình cần chuyển mạnh từ việc chủ yếu yêu cầu tuân thủ sang hình thành năng lực tự chủ, trách nhiệm và tự điều chỉnh hành vi.

Thứ ba, xây dựng gia đình Việt Nam ấm no, hạnh phúc, tiến bộ, văn minh đòi hỏi sự kết hợp hài hòa giữa các giá trị truyền thống với những giá trị tiến bộ của xã hội hiện đại; giữa giáo dục đạo đức, nhân cách với phát triển tri thức, kỹ năng và văn hóa số; giữa trách nhiệm gia đình với sự hỗ trợ của các thiết chế xã hội. Gia đình cần tiếp tục là môi trường nuôi dưỡng, thực hành và sáng tạo văn hóa, nơi mỗi thành viên vừa được yêu thương, tôn trọng, vừa có trách nhiệm đóng góp vào sự phát triển chung.

Gia đình Việt Nam trong tương lai có thể tiếp tục thay đổi về quy mô, cấu trúc và cách thức tổ chức đời sống. Nhưng dù công nghệ làm thay đổi phương thức con người học tập, lao động, giao tiếp và kết nối, nhu cầu được yêu thương, tôn trọng, sẻ chia và có một nơi để trở về vẫn luôn là những giá trị căn bản của đời sống gia đình. Giữ gìn truyền thống, vì thế, không phải là giữ nguyên hình hài của ngôi nhà xưa, mà là làm cho những giá trị tốt đẹp từng nuôi dưỡng bao thế hệ người Việt tiếp tục hiện diện, được bồi đắp và phát triển trong những mái ấm của hôm nay và mai sau.

TÀI LIỆU THAM KHẢO

  1. Bộ Chính trị (2026), Nghị quyết số 80-NQ/TW ngày 07/01/2026 về phát triển văn hóa Việt Nam.
  2. Ban Bí thư Trung ương Đảng (2021), Chỉ thị số 06-CT/TW ngày 24/6/2021 về tăng cường sự lãnh đạo của Đảng đối với công tác xây dựng gia đình trong tình hình mới.
  3. Thủ tướng Chính phủ (2021), Quyết định số 2238/QĐ-TTg ngày 30/12/2021 phê duyệt Chiến lược phát triển gia đình Việt Nam đến năm 2030.
  4. Thủ tướng Chính phủ (2022), Quyết định số 96/QĐ-TTg ngày 19/01/2022 phê duyệt Chương trình giáo dục đạo đức, lối sống trong gia đình đến năm 2030.
  5. Thủ tướng Chính phủ, (2026), Quyết định số 1189/QĐ-TTg ngày 02/7/2026 ban hành Kế hoạch triển khai đồng bộ hệ giá trị quốc gia, hệ giá trị văn hóa, hệ giá trị gia đình, chuẩn mực con người Việt Nam.
  6. Đặng Vũ Cảnh Linh (Chủ biên), (2010), Con người Việt Nam truyền thống – Những giá trị đối với sự phát triển. NXB Lao động.
  7. Đặng Vũ Cảnh Linh. (2026). Gia đình trẻ Việt Nam: Sự tiếp nối, tái cấu trúc giá trị và những vấn đề đặt ra trong giai đoạn mới. Tham luận trình bày tại Tọa đàm khoa học về định hướng, nhiệm vụ và giải pháp phát huy hệ giá trị gia đình Việt Nam, ngày 28/8/2026.
  8. Đặng Cảnh Khanh & Lê Thị Quý. (2009). Gia đình học. NXB Chính trị – Hành chính.
  9. Đào Duy Anh. (1992). Việt Nam văn hóa sử cương. NXB Thành phố Hồ Chí Minh.
  10. Trần Đình Hượu. (1994). Gia đình và vấn đề giáo dục gia đình. NXB Khoa học xã hội.
  11. Viện Sử học. (2017). Quốc triều hình luật. NXB Chính trị quốc gia Sự thật.
  12. Phan Đại Doãn. (2004). Mấy vấn đề về văn hóa làng xã Việt Nam trong lịch sử. NXB Chính trị quốc gia.

Đặng Vũ Cảnh Linh, tham luận Hội thảo Viện Con người, Gia đình và Giới – Viện Hàn lâm KHXH Việt Nam 11/2026

 

BÌNH LUẬN

Vui lòng nhập bình luận của bạn
Vui lòng nhập tên của bạn ở đây

TALK WITH HÀN VŨ LINH

Hàn Vũ Linh, tên thật Đặng Vũ Cảnh Linh sinh năm 1974, Hà Nội làm khoa học, viết báo, thơ và nhạc Hội viên Hội nhà báo Việt Nam, Hội Triết học, Hội Xã hội học Việt Nam, Hội âm nhạc Hà Nội...

spot_imgspot_imgspot_imgspot_img

Bài viết liên quan