Trong nhiều thập niên, khi nói đến “tam nông”, người ta thường hình dung một cấu trúc khá rõ: nông dân gắn với nông nghiệp và nông thôn, phía bên kia là công nhân gắn với công nghiệp và đô thị. Nhưng những đường ranh ấy đang xích lại gần nhau, thậm chí hòa vào nhau dưới tác động của chuỗi cung ứng, giao thương, logistics, quá trình công nghiệp hóa và cuộc cách mạng khoa học, công nghệ sâu rộng. Ngay trong một làng quê hôm nay, cơ cấu nghề nghiệp, phương thức sản xuất và đời sống văn hóa – xã hội đã trở nên đa dạng hơn rất nhiều: có chủ trang trại, hộ sản xuất hàng hóa, hộ kinh doanh dịch vụ, công nhân khu công nghiệp, nghệ nhân làng nghề, người bán hàng trên nền tảng số và cả những người làm việc ở đô thị nhưng vẫn sở hữu đất, đầu tư vốn, tổ chức sản xuất và duy trì sự gắn bó chặt chẽ với quê hương. Căn cước xã hội của người nông dân vì thế không mất đi trong quá trình hiện đại hóa, mà đang lấp lánh thêm những sắc màu của thời đại 4.0, ngày càng được mở rộng bởi những giá trị nghề nghiệp, năng lực và các quan hệ kinh tế – xã hội mới, đòi hỏi phải được nhận diện bằng một cách nhìn đầy đủ, hiện đại và sát thực tiễn hơn.
|
Gần một thế kỷ trước, trong công trình kinh điển Người nông dân châu thổ Bắc Kỳ (Les Paysans du Delta Tonkinois), xuất bản năm 1936, nhà địa lý học, nhân học nổi tiếng người Pháp Pierre Gourou không chỉ khảo cứu khá toàn diện đời sống cư dân đồng bằng Bắc Bộ, từ điều kiện tự nhiên, mật độ dân cư, tổ chức làng xóm đến đất đai, nghề phụ và phương thức sinh kế mà còn phác họa một hình ảnh khá điển hình về người nông dân Việt Nam trong một cấu trúc xã hội tương đối thống nhất, nơi ruộng đất, lao động, gia đình và cộng đồng làng gắn bó chặt chẽ với nhau. Sau Pierre Gourou, một học giả nổi tiếng khác của Pháp là Paul Mus tiếp tục tiếp cận làng Việt từ chiều sâu xã hội và chính trị. Trong bài Vai trò của làng trong nền chính trị Việt Nam (The Role of the Village in Vietnamese Politics), công bố năm 1949 trên Pacific Affairs, ông nhấn mạnh vị trí đặc biệt của làng trong cấu trúc xã hội Việt Nam, nơi các quan hệ cộng đồng, thiết chế tự quản và đời sống của người dân nông thôn có ảnh hưởng sâu sắc tới cả tổ chức xã hội và đời sống chính trị. Hai cách tiếp cận khác nhau của Pierre Gourou và Paul Mus đều gợi ra một đặc điểm quan trọng của xã hội truyền thống: Căn cước người nông dân không chỉ được xác lập bởi nghề canh tác mà còn gắn với toàn bộ không gian kinh tế, xã hội, văn hóa và các quan hệ cộng đồng của làng quê.
Chính từ điểm nhìn lịch sử ấy mới thấy hết quy mô của sự thay đổi về vị trí, vai trò của người nông dân trong xã hội nông thôn hôm nay. Ruộng đất vẫn còn, làng vẫn còn, nhưng sự gắn kết gần như đồng nhất giữa người nông dân, nghề nông và không gian nông thôn đã không còn như trước. Trong nhiều nghiên cứu về nông thôn Việt Nam những thập niên 1990–2000, hộ gia đình thường được phân chia tương đối rõ thành hộ thuần nông, hộ hỗn hợp và hộ phi nông nghiệp. Hộ thuần nông sống chủ yếu bằng trồng trọt, chăn nuôi. Hộ hỗn hợp kết hợp nông nghiệp với nghề phụ, tiểu thủ công hoặc buôn bán. Còn hộ phi nông nghiệp chuyển phần lớn sinh kế sang các nghề ngoài nông nghiệp. Khi hộ thuần nông còn chiếm tỷ trọng lớn, cách phân loại này cũng phản ánh khá rõ một cấu trúc xã hội trong đó nghề nghiệp, nguồn thu nhập và vị trí của người nông dân còn gắn chặt với sản xuất nông nghiệp. Tuy nhiên cấu trúc ấy đã biến đổi sâu sắc cùng với quá trình Đổi mới và những chủ trương lớn của Đảng, Nhà nước về phát triển nông nghiệp, nông dân, nông thôn. Từ Nghị quyết số 05-NQ/HNTW ngày 10.6.1993 của Hội nghị Trung ương 5 khóa VII về tiếp tục đổi mới và phát triển kinh tế – xã hội nông thôn, đến Nghị quyết số 26-NQ/TW ngày 5.8.2008 về nông nghiệp, nông dân, nông thôn, Chương trình mục tiêu quốc gia xây dựng nông thôn mới được phê duyệt tại Quyết định số 800/QĐ-TTg ngày 4.6.2010, và gần đây là Nghị quyết số 19-NQ/TW ngày 16.6.2022 về nông nghiệp, nông dân, nông thôn đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2045, tư duy phát triển nông thôn ngày càng được mở rộng từ phát triển sản xuất sang phát triển toàn diện cả kinh tế, xã hội, môi trường và chất lượng sống của cư dân nông thôn. Những chuyển động về chính sách diễn ra đồng thời với một cuộc thay đổi rất mạnh trong phương thức sản xuất. Cơ giới hóa làm giảm đáng kể lượng lao động thủ công trên đồng ruộng, giống mới, công nghệ tưới, máy móc, dịch vụ nông nghiệp và các phương thức tổ chức sản xuất hiện đại giúp năng suất tăng lên trong khi số ngày công trực tiếp dành cho một đơn vị diện tích giảm xuống. Người nông dân vì thế không còn phải dành toàn bộ thời gian và sức lực cho đồng ruộng như trước mà ngày càng có điều kiện tham gia chế biến, thương mại, vận tải, dịch vụ, nghề thủ công và những hoạt động kinh tế khác. Quá trình đa dạng hóa sinh kế này không làm nông nghiệp mất vai trò trung tâm mà đang kéo thêm nhiều hoạt động phi nông nghiệp phát triển xung quanh nông nghiệp, làm cho kinh tế hộ và kinh tế nông thôn trở nên đa tầng hơn, linh hoạt hơn và có khả năng tạo ra giá trị lớn hơn trước. Một gia đình nông thôn hôm nay có thể vừa trồng cây, vừa chăn nuôi, vừa buôn bán; người cha quản lý sản xuất, người mẹ kinh doanh, con trai làm công nhân, con gái phụ trách bán hàng trực tuyến. Có hộ vẫn lấy nông nghiệp làm nền tảng nhưng phần giá trị gia tăng lớn lại đến từ sơ chế, chế biến và thương mại. Có người không trực tiếp đứng trên đồng ruộng hằng ngày nhưng quản lý hàng chục hecta đất, thuê lao động, ký hợp đồng tiêu thụ, sử dụng máy móc và điều hành sản xuất theo phương thức của một doanh nghiệp. Sự thay đổi này làm cho căn cước xã hội của người nông dân ngày càng khó bị đóng khung trong một nghề nghiệp duy nhất. Chính sự đa vai trò ấy khiến nội hàm của khái niệm nông dân ngày nay rộng hơn nhiều so với cách hiểu gắn chủ yếu với lao động trực tiếp trên ruộng đồng. Và điều nay cũng có ý nghĩa trực tiếp đối với chính sách khi quá trình đa dạng hóa nghề nghiệp, sinh kế và hình thức tổ chức sản xuất đang làm cho giai cấp nông dân trở nên phong phú hơn về cơ cấu, mạnh hơn về khả năng thích ứng và rộng hơn về không gian kinh tế. Nếu trước đây “tấm căn cước” của người nông dân chủ yếu được nhận biết qua ruộng đất và mùa vụ thì ngày nay trên tấm căn cước ấy đã xuất hiện thêm nhiều lớp giá trị mới: công nghệ, quản trị, kinh doanh, dịch vụ, thị trường và năng lực tổ chức sản xuất.
Trong nhiều năm, ba khái niệm nông nghiệp – nông dân – nông thôn thường được đặt trong một cấu trúc đối sánh khá rõ với công nghiệp – công nhân – đô thị. Nông nghiệp được xem là khu vực sản xuất truyền thống, công nghiệp đại diện cho quá trình hiện đại hóa; nông dân gắn với ruộng đồng, công nhân gắn với nhà máy; nông thôn là không gian làng xã, còn đô thị là nơi tập trung công nghiệp, dịch vụ, công nghệ, mức sống và nhiều cơ hội phát triển hơn. Cách phân chia ấy từng phản ánh khá rõ một giai đoạn phát triển nhưng ngày nay những đường ranh này đang trở nên khó phân định khi các khu vực kinh tế, nghề nghiệp và không gian cư trú ngày càng thâm nhập, tương tác và bổ sung cho nhau. Một công nhân có thể làm việc 8 giờ trong khu công nghiệp nhưng vẫn sống tại làng, có đất, có nhà, tham gia họ tộc, lễ hội và các quan hệ cộng đồng nông thôn. Một hộ nông dân có thể sử dụng máy móc hiện đại, ngân hàng số, logistics, thương mại điện tử và có mức tiêu dùng không khác nhiều một hộ gia đình đô thị. Một doanh nghiệp công nghiệp có thể đặt nhà máy ngay trên địa bàn một xã, sử dụng lao động tại chỗ và kéo theo cả mạng lưới thương mại, vận tải, lưu trú, ăn uống và các dịch vụ hỗ trợ hình thành xung quanh. Theo chiều ngược lại, nông sản, sản phẩm làng nghề, cảnh quan và văn hóa nông thôn ngày càng tham gia sâu vào thị trường đô thị và các chuỗi giá trị có phạm vi quốc gia, thậm chí toàn cầu. Ngay trong không gian làng xã hôm nay đã hiện diện ngày càng đầy đủ những yếu tố của một nền kinh tế hiện đại, từ nhà máy, cơ sở chế biến, doanh nghiệp, hợp tác xã kiểu mới đến ngân hàng, logistics, thương mại điện tử, du lịch, dịch vụ lưu trú và các hoạt động kinh tế sáng tạo. Bởi vậy, nông thôn không còn là một khu vực kinh tế tương đối khép kín, đứng bên ngoài công nghiệp và dịch vụ, mà đang trở thành một không gian phát triển đa chức năng, nơi nông nghiệp, công nghiệp, thương mại và dịch vụ có thể cùng tồn tại, tương tác và tạo thêm giá trị cho nhau. Sự biến đổi ấy đồng thời đặt lại cách nhìn về đích đến của phát triển nông thôn. Trong một thời gian dài, hiện đại hóa thường được hình dung theo một hướng khá tuyến tính, từ nông nghiệp sang công nghiệp, từ nông dân sang công nhân và từ nông thôn sang đô thị. Cách tiếp cận này phản ánh một phần quy luật của công nghiệp hóa, nhưng nếu tuyệt đối hóa sẽ dễ dẫn đến quan niệm rằng nông thôn chỉ được xem là phát triển khi ngày càng giống đô thị, còn sự thu hẹp của không gian và những đặc trưng nông thôn gần như trở thành một hệ quả tất yếu của tiến bộ. Kinh nghiệm Trung Quốc với sự phát triển mạnh của các doanh nghiệp hương trấn (Township and Village Enterprises) từ cuối thập niên 1970 và đặc biệt trong thập niên 1980 cho thấy một khả năng phát triển khác. Công nghiệp và các hoạt động phi nông nghiệp có thể phát triển ngay trong khu vực nông thôn, tạo việc làm, tăng thu nhập và thúc đẩy chuyển dịch cơ cấu kinh tế mà không đòi hỏi toàn bộ lao động địa phương phải lập tức rời bỏ quê hương để trở thành cư dân của các đô thị lớn. Việt Nam không thể và cũng không cần sao chép một mô hình được hình thành trong những điều kiện lịch sử, dân số và thể chế khác. Giá trị đáng tham khảo nằm ở cách tổ chức quá trình phát triển: bên cạnh việc tạo điều kiện cho lao động nông thôn tiếp cận những trung tâm công nghiệp và thị trường lao động lớn, hoàn toàn có thể đưa thêm công nghiệp chế biến, dịch vụ, công nghệ và những việc làm có năng suất cao về ngay tại hoặc gần khu vực nông thôn. Khi đó, chuyển dịch cơ cấu lao động không nhất thiết đồng nghĩa với việc người dân phải rời bỏ không gian sống và các quan hệ cộng đồng vốn có. Do đó, khoảng cách giữa nông thôn và đô thị trong giai đoạn mới không thể chỉ được đo bằng mật độ nhà cửa, số lượng trung tâm thương mại hay tỷ lệ lao động phi nông nghiệp, mà cần được nhìn bằng năng suất lao động, thu nhập, chất lượng sống, cơ hội phát triển và khả năng tiếp cận những dịch vụ cơ bản của người dân. Một vùng quê hoàn toàn có thể đạt trình độ phát triển cao hơn rất nhiều mà không phải đánh mất căn cước nông thôn. Ngược lại, nếu chỉ “phố hóa” về hình thức nhưng làm suy giảm cảnh quan, môi trường, không gian sản xuất và đời sống cộng đồng thì chưa chắc quá trình ấy đã tạo ra một chất lượng sống tốt hơn. Phân tích tương tác ngày càng sâu giữa nông nghiệp và công nghiệp, giữa nông dân và các nhóm nghề nghiệp khác, giữa nông thôn và đô thị, có thể thấy “tam nông” đang bước sang một giai đoạn phát triển nhảy vọt về chất. Nông thôn không cần đứng ngoài công nghiệp, dịch vụ và công nghệ để giữ mình là nông thôn, trái lại, chính khả năng hấp thụ những thành tựu của hiện đại hóa trong khi vẫn bảo vệ được môi trường, cảnh quan, văn hóa, cộng đồng và những nguồn lực bản địa sẽ quyết định sức cạnh tranh và sức sống lâu dài của nông thôn trong tương lai.
Khi cấu trúc kinh tế nông thôn thay đổi, chân dung người nông dân cũng ngày càng xa hình ảnh một người chỉ làm việc bằng sức lao động trực tiếp trên đồng ruộng. Một sản phẩm nông nghiệp hiện nay không kết thúc ở mùa thu hoạch. Đằng sau một quả xoài xuất khẩu có giống, công nghệ tưới, dữ liệu thời tiết, quy trình kiểm soát chất lượng, truy xuất nguồn gốc, sơ chế, đóng gói, kho lạnh, logistics và thương mại trong nước, quốc tế. Đằng sau một sản phẩm OCOP có nguyên liệu, kỹ thuật, thiết kế, câu chuyện địa phương, sở hữu trí tuệ, thương hiệu, truyền thông và thị trường. Khi những công đoạn này cùng tham gia vào quá trình tạo ra giá trị, người nông dân có cơ hội chuyển từ vị trí người bán nguyên liệu sang người tổ chức sản xuất và từng bước làm chủ nhiều khâu hơn trong chuỗi. Những gương mặt nông dân xuất hiện trên báo chí những năm gần đây cho thấy sự chuyển đổi này đã không còn là một dự báo xa xôi. Báo Dân Việt ngày 21.9.2025 giới thiệu bà Phạm Ngọc Hồng Thủy ở xã Vĩnh Bình, tỉnh Đồng Tháp, một trong những Nông dân Việt Nam xuất sắc năm 2025. Từ nền tảng sản xuất nông nghiệp, bà phát triển mô hình kinh tế “3 trong 1”, kết hợp yến sào, sản xuất nước uống và du lịch sinh thái, qua đó mở rộng hoạt động từ sản xuất sang chế biến và dịch vụ. Trường hợp này cho thấy trong thực tế, một người vẫn được nhận diện là nông dân nhưng không còn sống trong ranh giới của một nghề nông đơn nhất. Báo Nhân Dân ngày 22.3.2026 viết về Hợp tác xã Thanh niên Mộc Châu, được thành lập với các thành viên gồm kỹ sư, thạc sĩ nông nghiệp, người phụ trách marketing và những thanh niên có kinh nghiệm sản xuất tại địa phương. Việc một hợp tác xã nông nghiệp được hình thành từ sự kết hợp giữa tri thức chuyên môn, kỹ năng thị trường và kinh nghiệm sản xuất cho thấy người trẻ trở về nông thôn không nhất thiết quay lại với phương thức sản xuất của thế hệ trước, mà có thể đem theo những năng lực mới để tổ chức lại chính các nguồn lực sẵn có của quê hương. Bên cạnh đó, trong nhiều năm, hướng dịch chuyển khá phổ biến của thanh niên nông thôn là rời quê để vào các khu công nghiệp, tìm việc tại thành phố hoặc lập nghiệp ở những trung tâm kinh tế lớn. Tuy nhiên, những năm gần đây đã xuất hiện xu hướng vận động ngược lại khi ngày càng nhiều thanh niên lựa chọn ở lại quê để khởi nghiệp, trong khi một bộ phận khác sau thời gian học tập, làm việc và tích lũy kinh nghiệm ở đô thị đã trở về đầu tư sản xuất, kinh doanh, khai thác những tiềm năng phát triển mới ngay trên chính quê hương mình.
Báo chí những năm gần đây đã phản ánh ngày càng nhiều câu chuyện thành công của lớp “nông dân thế hệ mới” ấy. Hiện tượng thường được gọi khá đời thường là “bỏ phố về quê” vì thế không chỉ bắt nguồn từ mong muốn tìm kiếm một nhịp sống thanh bình hơn trước những áp lực của đô thị, mà còn cho thấy sự thay đổi trong cách một bộ phận giới trẻ nhìn nhận giá trị và tiềm năng phát triển của nông thôn. Đất đai, cảnh quan, môi trường sinh thái, nông sản bản địa, nghề truyền thống, văn hóa cộng đồng và cả những khoảng trống của thị trường từng có lúc bị xem là biểu hiện của sự chậm phát triển, dưới góc nhìn của một thế hệ có tri thức, kỹ năng số, kinh nghiệm quản trị và khả năng tiếp cận thị trường lại có thể trở thành những nguồn lực đáng giá cho khởi nghiệp. Người trẻ trở về hôm nay vì thế không nhất thiết quay lại để làm nông theo cách của cha mẹ, mà có thể phát triển nông nghiệp sạch, chế biến sâu, du lịch sinh thái, dịch vụ trải nghiệm, sản phẩm văn hóa, thương mại điện tử hoặc những mô hình kinh tế tích hợp dựa trên chính tài nguyên và lợi thế của nông thôn. Điều đáng chú ý ở dòng trở về này không chỉ nằm ở số lượng người trẻ, vốn chưa thể so sánh với dòng di cư từ nông thôn ra đô thị mà quan trọng hơn là chất lượng của nguồn lực được đưa trở lại quê hương. Kiến thức chuyên môn, kỹ năng quản trị, công nghệ, tư duy thị trường và các mạng lưới xã hội được tích lũy trong quá trình học tập, làm việc ở thành phố, khi kết hợp với đất đai, con người, văn hóa và tài nguyên địa phương, có thể tạo ra những năng lực phát triển hoàn toàn mới cho nông thôn. Theo nghĩa đó, nông thôn không còn chỉ là nơi người trẻ rời đi để tìm kiếm cơ hội, mà đang từng bước trở thành nơi những cơ hội mới được chính họ phát hiện, đầu tư và kiến tạo. Bức tranh rộng hơn cũng cho thấy quy mô kinh tế của một bộ phận nông dân, đặc biệt với sự tham gia ngày càng rõ của thanh niên, khoa học, công nghệ và tư duy quản trị mới đã vượt khá xa phạm vi của hộ sản xuất nhỏ truyền thống. Theo Dân Việt ngày 6.8.2026, trong số các hồ sơ đề cử Nông dân Việt Nam xuất sắc 40 năm Đổi mới năm 2026 có nhiều trường hợp đạt doanh thu hàng chục, thậm chí hàng trăm tỷ đồng mỗi năm, với các mô hình trải rộng từ tích tụ đất đai, sản xuất hàng hóa quy mô lớn đến nông nghiệp tuần hoàn, du lịch sinh thái và ứng dụng công nghệ cao. Những trường hợp này chưa thể đại diện cho toàn bộ giai cấp nông dân nhưng có một điều cần chúng ta cần thừa nhận sự trưởng thành của người nông dân thời 4.0 sẽ không chỉ được nhận diện ở khả năng sử dụng điện thoại thông minh, bán hàng trên nền tảng số hay vận hành các thiết bị sản xuất hiện đại. Bước phát triển quan trọng hơn nằm ở sự chuyển đổi về tư duy và năng lực tổ chức sản xuất, khi ngày càng nhiều nông dân có thể vượt ra khỏi khuôn khổ hộ sản xuất truyền thống để tiếp cận tư duy doanh nghiệp, đủ khả năng xây dựng những doanh nghiệp vừa, những hợp tác xã quy mô lớn và những chuỗi sản xuất – chế biến – thương mại có sức cạnh tranh cao ngay tại nông thôn. Khi đó, khái niệm “nông dân sản xuất, kinh doanh giỏi” cũng cần được nhìn nhận, đánh giá ở tầm rộng hơn. Người nông dân thành công không chỉ là người tạo ra thu nhập cao cho gia đình, mà còn có thể trở thành nhà đầu tư, người tổ chức sản xuất, người sử dụng lao động, người tạo việc làm, người dẫn dắt các chuỗi liên kết và từng bước góp phần hình thành một lớp doanh nhân trưởng thành từ chính nông thôn, cống hiến cho sự phát triển bền vững của chính quê hương mình.
Sự lớn mạnh về kinh tế không phải là chiều duy nhất làm nên căn cước người nông dân trong giai đoạn mới. Khi người nông dân trở thành chủ trang trại, chủ doanh nghiệp, giám đốc hợp tác xã hay người tổ chức các chuỗi giá trị, khả năng khai thác và chi phối các nguồn lực của nông thôn lớn hơn thì trách nhiệm đối với những nguồn lực ấy cũng phải được đặt ở một yêu cầu cao hơn. Làm giàu cho bản thân và gia đình vẫn là nhu cầu chính đáng nhưng thành công của người nông dân hiện đại còn phải được nhìn từ những giá trị họ tạo ra cho cộng đồng, cho môi trường và cho sự phát triển lâu dài của chính quê hương mình. Nông thôn hiện đại đang hướng tới những mô hình phát triển ngày càng xanh hơn, tuần hoàn hơn, chia sẻ hơn, giảm phát thải và sử dụng tài nguyên hiệu quả hơn, đồng thời phải đủ năng lực hội nhập mà vẫn gìn giữ được sự đa dạng và bản sắc văn hóa. Trong bối cảnh biến đổi khí hậu, suy giảm nguồn nước, ô nhiễm đất, suy thoái môi trường và sức ép ngày càng lớn lên đa dạng sinh học, người nông dân không thể chỉ là người khai thác đất, nước và các nguồn lực tự nhiên để sản xuất mà còn phải trở thành chủ thể trực tiếp bảo vệ, phục hồi và truyền lại những nguồn lực ấy cho các thế hệ sau. Bởi vậy, một trang trại có doanh thu lớn nhưng làm cạn kiệt nguồn nước, sử dụng hóa chất quá mức hoặc gây ô nhiễm môi trường khó có thể được coi là một mô hình thành công theo nghĩa đầy đủ. Một cơ sở chế biến tạo thêm nhiều việc làm nhưng xả thải vào chính dòng sông của làng là đang lấy lợi ích trước mắt để đánh đổi nguồn lực phát triển lâu dài. Ngược lại, những mô hình kinh tế tuần hoàn, tận dụng phụ phẩm, tiết kiệm nước, giảm sử dụng hóa chất, kết hợp cây trồng, vật nuôi và tái tạo hệ sinh thái cho thấy một quan niệm khác về hiệu quả, trong đó giá trị kinh tế phải được đặt trong mối quan hệ với hiệu quả môi trường, lợi ích cộng đồng và trách nhiệm xã hội.
Trách nhiệm mới của người nông dân còn mở rộng sang một nguồn lực “mềm” đặc biệt khác của nông thôn là văn hóa. Làng nghề, lễ hội, kiến trúc, ẩm thực, tri thức bản địa, cảnh quan sản xuất, nghệ thuật dân gian và ký ức cộng đồng không chỉ là những giá trị của quá khứ cần được gìn giữ, mà còn có khả năng tạo ra những dòng giá trị mới thông qua kinh tế trải nghiệm, du lịch, thiết kế, thương hiệu, công nghiệp văn hóa và các sản phẩm sáng tạo. Đặc biệt, trong bối cảnh kinh tế số và văn hóa số phát triển mạnh, nhiều giá trị vốn chỉ tồn tại trong không gian làng xã có thể được số hóa, quảng bá, kết nối với thị trường rộng lớn hơn, hình thành những sản phẩm và dịch vụ mới mà không làm mất đi nền tảng bản sắc đã tạo nên giá trị ban đầu. Một làng nghề nếu chỉ bán sản phẩm thủ công sẽ có giới hạn nhất định về giá trị nhưng trên chính nền tảng nghề truyền thống ấy có thể phát triển thêm thiết kế, thương hiệu, sở hữu trí tuệ, thương mại điện tử, trải nghiệm làm nghề, giáo dục, lưu trú và du lịch. Một vùng chè không chỉ tạo ra giá trị từ sản phẩm chè mà còn có thể phát triển cảnh quan, văn hóa thưởng trà và những trải nghiệm gắn với sản xuất. Một cánh đồng, ngoài giá trị của mùa vụ, nếu được bảo vệ tốt về môi trường và cảnh quan còn có thể trở thành tài nguyên cho du lịch, giáo dục và trải nghiệm văn hóa nông nghiệp. Tiếp cận theo cách đó, những giá trị văn hóa của nông thôn không nên chỉ được coi là những tài sản cần dành nguồn lực để bảo tồn, mà cần được nhìn như một hệ sinh thái vốn và giá trị. Khi một nghề truyền thống tạo dựng được thương hiệu, một cảnh quan hình thành sản phẩm du lịch, một tri thức bản địa trở thành lợi thế của hàng hóa hay một lễ hội tạo thêm sinh kế cho cộng đồng, vốn văn hóa đã trực tiếp tham gia vào quá trình tạo thu nhập, việc làm và đóng góp vào tăng trưởng kinh tế. Ở chiều sâu hơn, chính khả năng chuyển hóa những giá trị văn hóa, xã hội và sinh thái thành nguồn lực phát triển mà không làm suy giảm giá trị gốc sẽ quyết định sức sống lâu dài của nông thôn trong tương lai. Gần một thế kỷ trước, Pierre Gourou nhìn thấy người nông dân đồng bằng Bắc Bộ trong mối quan hệ chặt chẽ giữa con người, ruộng đất, làng xã và sinh kế và Paul Mus nhìn thấy sức bền của làng trong cấu trúc xã hội Việt Nam. Ngày nay, những mối liên hệ ấy không mất đi mà được mở rộng bởi thị trường, công nghệ, công nghiệp, dịch vụ và những phương thức tổ chức sản xuất mới. Vì vậy, đi tìm căn cước người nông dân hôm nay không phải là cố giữ nguyên hình ảnh “chân lấm tay bùn” của quá khứ, càng không phải giữ một nông thôn nghèo và ít cơ hội rồi coi đó là bảo tồn bản sắc. Người nông dân cần được giữ là quyền làm chủ nguồn lực, năng lực tổ chức sản xuất và tạo ra giá trị, trách nhiệm với cộng đồng, ý thức gìn giữ môi trường và khả năng làm giàu từ chính những lợi thế văn hóa, xã hội và sinh thái của quê hương. Căn cước của người nông dân thế hệ mới vì thế không mờ đi trong quá trình hiện đại hóa mà ngày càng phong phú hơn bởi những nghề nghiệp, năng lực, vị thế và trách nhiệm xã hội mới. Sự lớn mạnh của người nông dân trong kỷ nguyên mới không chỉ được đo bằng mức thu nhập hay quy mô sản xuất mà còn ở khả năng làm giàu mà không đánh đổi môi trường, bước vào công nghiệp và dịch vụ mà vẫn giữ được sự gắn bó với cộng đồng, hội nhập với thị trường hiện đại mà không làm nghèo đi những giá trị của quê hương. Thành công của phát triển nông thôn, vì thế, cũng không còn nằm ở việc một vùng quê đã giống thành phố đến mức nào, mà ở khả năng tạo ra một đời sống thịnh vượng hơn, hiện đại hơn, bền vững hơn và đáng sống hơn, trong khi những giá trị làm nên căn cước của nông thôn vẫn tiếp tục được gìn giữ và phát huy. |
Ruộng đất, lao động, gia đình và cộng đồng từng tạo nên hình hài quen thuộc của người nông dân Việt Nam trong cấu trúc xã hội truyền thống.

Trong không gian sản xuất mới, người nông dân không chỉ cần kinh nghiệm đồng ruộng mà còn phải tiếp cận công nghệ, kỹ thuật và phương thức quản trị hiện đại.
Từ ruộng vườn đến màn hình điện thoại, người nông dân đang trực tiếp tham gia vào quá trình quảng bá, bán hàng và kết nối thị trường.