Âm nhạc là món quà tuyệt vời mà tạo hóa dành cho con người và ở đó âm thanh tự nhiên nhất, cũng là loại “nhạc cụ” đặc biệt nhất chính là giọng hát của mỗi con người. Tạo hóa cho mỗi người một âm vực, quãng giọng và khả năng tạo ra âm thanh khác nhau. Người thì có chất giọng trầm, ấm áp, mềm mại, người thì tiếng hát trong, cao, người thì vang, rền, nền, nẩy đủ cả. Cũng có người giọng khàn, người lại giọng mỏng, nhẹ, bay lả lướt bên cung đàn. Người khác thì giọng vui tươi, yêu đời, người lại kịch tính phù hợp diễn tả nội tâm sâu sắc trong từng nốt nhạc, ca từ…
Gần như tất cả chúng ta đều có một khả năng cảm thụ âm nhạc và thể hiện vài ca khúc nào đó, cho đến niềm đam mê ca hát, tùy bối cảnh, cảm xúc, đem niềm vui đến với cuộc sống và mọi người. Với người cao tuổi, ca hát không chỉ là thú giải trí mà còn là liều thuốc bổ đặc biệt, tác dụng “chữa lành” những áp lực tuổi tác, những lo toan, mệt mỏi hằng ngày để hướng suy nghĩ và tâm hồn đến sự lạc quan, yêu đời, sống vui, sống khỏe, sống có ích…
- Tiếng hát đánh thức ký ức và niềm vui sống
Người cao tuổi hiện nay không còn là nhóm “cổ lai hy” như quan niệm của xã hội truyền thống khi sức khỏe, trí tuệ của họ ngày càng được cải thiện bởi những điều kiện chăm sóc y tế tốt hơn. Họ cũng có nhiều cơ hội tham gia vào các hoạt động gia đình, xã hội tích cực cùng với quỹ thời gian rộng mở hơn.
Nhiều người cao tuổi tìm đến với âm nhạc như niềm vui sống hằng ngày. Nghe nhạc, ca hát không chỉ đơn thuần là hoạt động giải trí mà còn là sự rèn luyện tâm hồn, nuôi dưỡng cảm xúc ở người cao tuổi, lan tỏa những năng lượng tích cực đến mọi người. Hình ảnh người cao tuổi ca hát trong gia đình thường gợi lên cảm giác quen thuộc, ấm áp, gắn với những giai điệu, ca từ truyền thống, không chỉ là sự biểu hiện hạnh phúc mà còn là sự nối tiếp của những giá trị văn hóa và gia đình.
Có những bài bản nhạc, giai điệu, ca từ đi cùng một đời người. Một câu dân ca mẹ từng ru, một khúc nhạc đỏ của những năm tháng thanh xuân, một bản tình ca cũ đã nghe từ thời còn rất trẻ, một bài hát gắn với ngày cưới, với chiến trường, với mái trường, với những chuyến tàu, bến sông, khu tập thể, làng quê hay góc phố năm xưa… Tất cả có thể lặng im đâu đó trong miền sâu ký ức, nhưng chỉ cần một giai điệu vang lên, những lớp bụi thời gian như được phủi nhẹ. Người cao tuổi khi cất tiếng hát nhiều khi không chỉ hát bằng chất giọng, mà còn hát bằng bằng ký ức riêng tư nhưng cũng rất chung của một thế hệ.
Tiếp nhận âm nhạc không chỉ là thính giác, mà trái lại khi bắt đầu cất lời ca, tiếng hát, dù vô tình hay chủ đích, dù có nhạc đệm hay không có nhạc đệm thì người cao tuổi đã tham gia vào quá trình tập luyện với trí nhớ của mình với từng nốt nhạc, ca từ và giai điệu bài hát. Chủ động ca hát chính là sự tác động, kích thích cảm xúc và não bộ, tăng cường khả năng ghi nhớ, đặc biệt là hoạt động này giúp người cao tuổi luôn nhớ lại các kỷ niệm trong cuộc sống của mình, tạo khả năng duy trì sự tỉnh táo, minh mẫn, giảm căng thẳng, lo âu và trầm cảm, đem lại những cảm giác vui vẻ, thoải mái nhất.
Bên cạnh đó, nhiều bác sĩ cũng cho rằng, ca hát có thể giúp cho quá trình cải thiện sức khỏe thể chất ở người cao tuổi khi xem đó là một dạng vận động thể chất nhẹ nhàng, giúp cải thiện chức năng hô hấp, tăng cường sức mạnh cơ hoành, cơ bụng và cải thiện khí huyết, lưu thông máu… Chống lại những cảm giác bệnh tật của tuổi già, ca hát còn giúp người cao tuổi giảm đi những cảm giác đau đớn về thể chất, bệnh tật, tâm lý, các tình huống đau mãn tính khi giải phóng endorphin, các hormone làm giảm đau tự nhiên trong cơ thể.
Một buổi sáng, người cao tuổi mở một bản nhạc quen thuộc, hát khe khẽ trong nhà. Một buổi chiều, vài người bạn già rủ nhau tập một bài hát cho ngày hội khu phố. Một tối cuối tuần, ông bà cùng con cháu hát karaoke trong tiếng cười gia đình. Những khoảnh khắc tưởng như giản dị ấy lại có sức nâng đỡ tinh thần rất lớn. Nó làm cho căn nhà tuổi già bớt cô đơn, làm cho khoảng cách giữa các thế hệ trở nên mềm mại hơn bao giờ hết. Trong tiếng hát ấy, người cao tuổi không chỉ tìm thấy niềm vui cho riêng mình mà còn đem đến cho gia đình một bầu không khí gần gũi, nơi tình thân được nối lại bằng giai điệu và cảm xúc.
- Ca hát, sáng tạo và sự tự tin của tuổi già
Một trong những lợi ích mang tính đặc thù của âm nhạc, đó là tư duy hướng tới sự sáng tạo. Ca hát không chỉ đơn thuần là sự bắt chước, lặp lại, mà thực tế đó là quá trình cảm thụ âm nhạc, chuyển hóa cảm xúc và cách thể hiện.
Người cao tuổi thường không thể hiện thứ âm nhạc nguyên bản, mà với họ, trong suy nghĩ tự do và phóng khoáng, trong bối cảnh không hạn chế không gian, thời gian, họ có thể kết hợp âm nhạc với các hoạt động nghiên cứu “cải cách” bản nhạc để làm phong phú thêm cách thể hiện như thử nghiệm với những thể loại âm nhạc mới, hát những bài hát khó, cách tân cách thể hiện bài hát theo phong cách cá nhân như thay đổi một số giai điệu, nhịp điệu, tiết tấu phù hợp với quãng giọng, pha trộn các thể loại âm nhạc, truyền tải cảm xúc sâu lắng, sự buồn vui trong từng câu hát đem đến trải nghiệm riêng biệt, mới mẻ cho người nghe.
Có người cao tuổi hát không còn vang như thời trẻ, nhưng lại có độ đằm của trải nghiệm. Có người không lên được những nốt cao, nhưng mỗi câu hát lại có chiều sâu của ký ức và sự từng trải. Có người hát dân ca bằng chất giọng mộc mạc của làng quê. Có người hát nhạc tiền chiến, nhạc cách mạng, nhạc trữ tình bằng tất cả sự thanh tao, niềm yêu đời còn nguyên vẹn.
Chính sự không hoàn hảo trong âm nhạc và kỹ thuật ca hát đôi khi lại tạo nên vẻ đẹp riêng của tiếng hát tuổi già. Đó không phải là tiếng hát để thi thố, ganh đua hay chinh phục kỹ thuật, mà là tiếng hát để giãi bày, để chia sẻ, để chứng minh rằng con người ở bất cứ tuổi nào cũng còn khả năng rung động trước cái đẹp.
Rõ ràng, ca hát là hoạt động đem lại nhiều lợi ích với người cao tuổi, thay vì sự thụ động, hay suy nghĩ tiêu cực thường gặp ở tâm lý tuổi già. Tuy nhiên, để có thể khai phá, nuôi dưỡng hay duy trì niềm đam mê ca hát thì trước hết người cao tuổi phải vượt qua tâm lý tự ti, mặc cảm của chính mình.
Nhiều người cao tuổi có tâm lý khá ngại ngùng khi cất lên lời ca, tiếng hát của mình, khi sức khỏe giảm sút, giọng hát có thể thay đổi tiêu cực, sợ “hát không hay” như có thể giọng hát trở nên khàn, yếu, không duy trì được trong trẻo, thể hiện những nốt cao trong bản nhạc. Một số người cao tuổi cũng có cảm giác mình “lạc hậu” trong xu hướng âm nhạc mới, họ cảm thấy ngại ngùng, xấu hổ trước những sự phán xét hay không được hợp thời từ chính những người thân trong gia đình, cộng đồng, không nhận được sự chào đón, động viên, cổ vũ…
Tuy nhiên thực tế cho thấy cộng đồng người cao tuổi ngày nay không chỉ phát triển về số lượng, mà họ cũng trở nên ngày càng tự tin, mạnh mẽ hơn với sự khẳng định bản thân và sự tham gia các hoạt động văn hóa, xã hội, trong đó có lĩnh vực ca hát. Mặc dù hoạt động ca hát hiện nay ở người cao tuổi vẫn mang tính tự phát của các hội nhóm, câu lạc bộ, phong trào nhiều hơn là những buổi trình diễn ấn tượng hoặc có tính chuyên nghiệp cao.
Thường thì người cao tuổi tập hát trong gia đình, làm bạn với những bộ karaoke, loa kéo hay những chiếc điện thoại, máy vi tính, kể cả những bộ thu âm khi con cháu vắng nhà hoặc trong những không gian riêng tư. Cũng có những người mạnh dạn thử nghiệm livestream, tải lên những ca khúc mình thể hiện trên những trang cá nhân của mình cho bạn bè xem, thưởng thức.
Một số người cao tuổi yêu thích ca hát, tìm kiếm bạn bè cùng đam mê, sở thích thành lập các câu lạc bộ để tập luyện, sinh hoạt chung tại cộng đồng, cũng như tổ chức các buổi biểu diễn quy mô nhỏ phục vụ các sự kiện văn hóa, văn nghệ tại khu dân cư, tổ dân phố…
Ở khía cạnh này, công nghệ đang mở thêm một cánh cửa rất rộng cho người cao tuổi yêu âm nhạc. Trước đây, muốn hát phải có dàn máy, có băng đĩa, có người đệm đàn hoặc có sân khấu. Ngày nay, chỉ với một chiếc điện thoại thông minh, người cao tuổi có thể tìm lời bài hát, mở nhạc nền, thu âm, nghe lại giọng hát của mình, gửi cho bạn bè hoặc chia sẻ lên mạng xã hội.
Những ứng dụng hát karaoke, những nhóm sinh hoạt âm nhạc trực tuyến, những buổi giao lưu qua video call… đã giúp tiếng hát của người cao tuổi vượt ra khỏi bốn bức tường trong nhà. Công nghệ, nếu được hướng dẫn và sử dụng phù hợp, không làm người cao tuổi xa lạ với đời sống hiện đại, mà trái lại có thể trở thành cây cầu để họ tự tin hơn, kết nối nhiều hơn và tiếp tục nuôi dưỡng niềm vui sáng tạo.
- Cần một không gian âm nhạc, ca hát thân thiện cho tuổi già
Nếu nhận được sự ủng hộ, động viên của con cháu trong gia đình và cộng đồng, thì các hoạt động ca hát của người cao tuổi sẽ có nhiều tiềm năng phát triển. Những năm gần đây xuất hiện ngày càng nhiều tiết mục, chương trình âm nhạc của người cao tuổi, được đầu tư, dàn dựng công phu, cẩn thận khi trình diễn trước công chúng.
Không chỉ là hoạt động ca hát ngẫu hứng, bị động trong gia đình như trước mà ở những buổi biểu diễn công cộng, người cao tuổi hoàn toàn chủ động trong việc xây dựng các tiết mục từ tập luyện đến biểu diễn như đơn ca, song ca, tốp ca, kết hợp ca hát với nhảy múa, với âm thanh, ánh sáng, đạo cụ bắt mắt không thua kém những buổi biểu diễn đầy sắc màu của những người trẻ tuổi trên các “sân chơi” khác nhau…
Không có giới hạn nào với âm nhạc, ca hát, ca vũ hay tuổi tác. Ngay cả những ca sĩ, khi bước sang tuổi già họ vẫn đầy đủ những cơ hội biểu diễn, hát, nhảy vũ đạo trên những sân khấu lớn, sự kiện lớn, được công chúng chào đón thì ở những sân chơi “nghiệp dư”, người cao tuổi hoàn toàn có khả năng làm chủ, duy trì niềm đam mê và thu hút những công chúng yêu mến của riêng mình.
Gia đình, xã hội cần thay đổi những quan niệm, góc nhìn định kiến dành cho người cao tuổi, nhất là khi họ muốn ca hát hay biểu diễn. Sự cổ vũ, ủng hộ của con cháu, cộng đồng sẽ giúp cho người cao tuổi tự tin hơn khi ca hát, tham gia các hoạt động nghệ thuật và sân chơi ca hát của người cao tuổi hướng đến tính chuyên nghiệp, có tổ chức hơn.
Trong gia đình, con cháu không chỉ cần tôn trọng nhu cầu, thú vui, sở thích của người cao tuổi mà còn nên tạo điều kiện, hỗ trợ công nghệ, tài chính để người cao tuổi có cơ hội khẳng định khả năng, tài năng trong lĩnh vực âm nhạc. Khuyến khích người cao tuổi tạo ra tác phẩm âm nhạc, cách thể hiện tác phẩm mới, kết hợp truyền thống và hiện đại cũng là sự tiếp nguồn cho văn hóa.
Điều quan trọng hơn cả là cần nhìn tiếng hát của người cao tuổi bằng sự bao dung và trân trọng. Không nên đòi hỏi ở họ sự chuẩn xác tuyệt đối của kỹ thuật biểu diễn, càng không nên biến những lời nhận xét vô tình thành rào cản khiến họ mất tự tin. Một lời khen của con cháu, một tràng vỗ tay của hàng xóm, một góc sinh hoạt văn nghệ trong khu dân cư, một câu lạc bộ được tổ chức đều đặn, một sân khấu nhỏ trong ngày hội người cao tuổi… đều có thể trở thành nguồn động viên lớn. Với người cao tuổi, đôi khi họ không cần hào quang, chỉ cần được lắng nghe, không cần giải thưởng, chỉ cần được đứng giữa cộng đồng và cảm thấy tiếng hát của mình còn ý nghĩa.
Tham gia văn hóa, văn nghệ, chúng ta có thể bắt gặp những người cao tuổi dậy sớm đi tập văn nghệ, chỉn chu, nghiêm túc trong tập luyện, chuẩn bị quần áo, trang phục, tuân thủ nghe, hát, tập vũ đạo theo sự chỉ đạo của những người biên đạo tiết mục trẻ tuổi. Họ không ngại khó, ngại khổ, đem niềm vui, hạnh phúc cho cộng đồng thông qua lời ca, tiếng hát làm đẹp cho đời. Ca nhạc là sân chơi bổ ích tạo niềm vui, ý nghĩa cuộc sống, xã hội nên khuyến khích những sự thử nghiệm của người cao tuổi và không nên có những sự phán xét, bình luận ác ý, bởi lẽ tất cả chúng ta đều có ngày bước đến tuổi già.
Với những người chưa từng hát, tự cho rằng mình hát không hay thì vẫn có thể tự thử nghiệm, trải nghiệm, học tập khi công nghệ, ứng dụng ngày càng hỗ trợ nhiều hơn đáp ứng nhu cầu đưa âm nhạc vào cuộc sống, tạo dựng sự kết nối thế hệ và liên kết xã hội chống lại sự biệt lập, nỗi cô đơn tuổi già. Tạo không gian thoải mái và thân thiện, đưa âm nhạc đến với người cao tuổi, chính là phương thuốc tinh thần tốt nhất cho sự an toàn và yêu thương mà xã hội dành cho người cao tuổi.
Khi người cao tuổi ca hát, họ hát để nhớ lại mình đã từng trẻ, từng yêu, từng sống hết mình với những năm tháng không thể quay trở lại. Họ hát để nói với con cháu rằng tuổi già không phải là sự im lặng bên lề cuộc sống. Họ hát để khẳng định rằng trong mỗi con người, dù thời gian có đi qua, vẫn còn một miền âm thanh riêng, một nhịp rung riêng, một khát vọng được sẻ chia và được yêu thương. Vì thế, mỗi tiếng hát của người cao tuổi, dù vang rền hay trong trẻ, dù đúng nhạc hay đôi khi chênh vênh theo cảm xúc, vẫn là một thanh âm đẹp nhất của đời sống. Đó là tiếng hát của ký ức, của niềm vui, của sự sống vẫn còn ngân nga bên tuổi già.
Đặng Vũ Cảnh Linh, Người cao tuổi 4.0, NXB Tri thức, 2026
