Xã hội học ra đời từ thế kỷ XIX, với những tên tuổi vĩ đại như A. Comte (1798-157), H. Spencer (1820-1903), E. Durkheim (1858-1917) và M. Weber (1864-1920)…Có thể nói, ngay từ buổi bình minh của mình, xã hội học đã gây được sự chú ý, không chỉ bằng những cuộc tranh luận nhằm tìm kiếm và làm sáng tỏ các vấn đề lý thuyết, mà bên cạnh đó phương pháp nghiên cứu thực nghiệm đã được các nhà khoa học quan tâm đặc biệt, nhằm xây dựng xã hội học trở thành một bộ môn có tính ứng dụng cao trong thực tiễn.
Trên cơ sở của tinh thần thực chứng, A. Comte nhấn mạnh phương pháp quan sát và thực nghiệm. E. Durkheim khẳng định tính ưu việt và ứng dụng của khoa học thống kê trong nghiên cứu đo lường và định lượng xã hội. Còn M. Weber, trong những phần lý luận về phương pháp, ông có công lao lớn trong việc hình thành các phương pháp định tính, đặc biệt trong lĩnh vực nghiên cứu về động cơ của hành động xã hội, niềm tin và các chuẩn mực, giá trị.
Thế kỷ XX được đánh dấu bằng sự phát triển và tiến bộ vượt bậc của nhân loại không chỉ đối với các lĩnh vực trong đời sống kinh tế – xã hội, mà còn đối với bản thân nhận thức khoa học. Bên cạnh sự trưởng thành nói chung của khoa học xã hội học, bộ môn phương pháp xã hội học ngày càng khẳng định được vai trò quan trọng của mình các trong nghiên cứu thực tiễn, đặc biệt ở các nước đang phát triển.
Có thể thấy sự thu hẹp dần ranh giới và khác biệt giữa các bộ môn khoa học đang là một xu hướng chung, điều đó tạo điều kiện cho phương pháp xã hội học có khả năng ứng dụng sâu rộng trong nghiên cứu của nhiều ngành khoa học. Trong quá trình tự hoàn thiện mình, bản thân phương pháp xã hội học luôn tạo ra sự gắn kết giữa các hệ phương pháp liên ngành, vừa tiếp thu và vừa học hỏi, kế thừa, những kiến thức, kỹ năng nghiên cứu mới. Thực tiễn phát triển ở một số quốc gia trong những năm gần đây cho thấy nhiều loại hình và phương pháp nghiên cứu mới ra đời, vừa mang tính liên ngành lại vừa phản ánh đặc trưng xã hội học như các loại hình “ nghiên cứu triển khai – ứng dụng”, “nghiên cứu cộng đồng”, “ nghiên cứu phát triển”, các phương pháp “nghiên cứu tham gia”, “phỏng vấn bán cấu trúc”, “đánh giá nhanh”, “thảo luận nhóm tập trung”…
Như chúng ta đều biết, Xã hội học có mặt ở Việt Nam sau thời kỳ thống nhất đất nước. Năm 1976, Ban Xã hội học đầu tiên được thành lập tại Ủy ban Khoa học Xã hội và năm 1983 trở thành Viện Xã hội học. Mặc dù có nhiều khó khăn, song ngay thời kỳ đầu, các nhà khoa học đã chú trọng phát triển bộ môn phương pháp xã hội học, vận dụng trong các nghiên cứu nhằm nắm bắt tình hình thực tiễn xã hội. Đặc biệt các phương pháp điều tra bằng bảng hỏi, phỏng vấn sâu, các số liệu thống kê định tính và định lượng đã không chỉ mô tả chi tiết về sự phát triển của các nhóm, các cộng đồng dân cư, sự khác biệt giữa các vùng miền, mà còn qua các nghiên cứu này, cho phép các nhà khoa học đề xuất được nhiều giải pháp quan trọng và hữu ích cho việc hoạch định chính sách phát triển kinh tế – xã hội ở nước ta.
Trong lĩnh vực giảng dạy, từ những năm 80, phương pháp xã hội học đã được chú trọng tổ chức và đưa vào giảng dạy cho cán bộ tại một số cơ quan, các viện nghiên cứu và một số trường đại học, thông qua các chuyên đề tập huấn kiến thức và kỹ năng triển khai các dự án nghiên cứu thực nghiệm. Tuy chỉ là những khoá tập huấn ngắn hạn, song công tác đào tạo phương pháp xã hội học giai đoạn này đã có chất lượng tương đối tốt và góp phần xã hội hoá bộ môn này trong các giới chuyên môn và học thuật.
Sau những năm 1990, chuyên ngành Xã hội học được chính thức công nhận và đưa vào đào tạo cử nhân ở một số trường đại học như Trường đại học Khoa học Xã hội và Nhân Văn quốc gia, Phân Viện Báo chí & Tuyên truyền và Trường Đại học Công Đoàn. Từ đó đến nay, phương pháp xã hội học trở thành một bộ môn cơ bản và quan trọng nhất của chương trình khung đào tạo cùng với các môn học như xã hội học đại cương, lịch sử xã hội học và lý thuyết xã hội học.
Thực tế kinh nghiệm nghiên cứu, giảng dạy phương pháp xã hội học trong những năm qua, tôi một số nhận xét sau :
Phương pháp xã hội học là bộ môn giảng dạy trang bị cho sinh viên những kiến thức và kỹ năng cơ bản trong quá trình thực hiện nghiên cứu từ các khâu chuẩn bị, thiết kế nghiên cứu cho tới công việc xử lý kết quả nghiên cứu và viết báo cáo. Nhìn chung, tính đặc thù của môn học này là gắn với các kỹ năng nghề nghiệp, có thể vận dụng được sau khi ra trường, nên thu hút được đông đảo sinh viên tham gia học tập một cách tự giác. Những kiến thức được đưa vào chương trình đào tạo là những kiến thức cơ bản, dễ hiểu đã được chuẩn hoá và tương đối thống nhất trong giới khoa học. Điều này tạo ra cho cả giáo viên và người học tâm lý ổn định và yên tâm về môn học.
Mặt khác phương pháp xã hội học có nội dung giảng dạy gắn liền với hoạt động nghiên cứu khoa học trong thực tiễn. Chính điều này tạo ra cho các bài giảng phương pháp xã hội học luôn sinh động, không chỉ là việc truyền thụ những kiến thức và kỹ năng đơn thuần mà còn có nhiều ví dụ minh hoạ, nhiều bài học kinh nghiệm bổ ích được đúc rút từ những công trình nghiên cứu đã và đang thực hiện ở nước ta. Điều này không phải chỉ là sự hứng thú, mà còn hướng giáo viên, sinh viên tới khả năng tư duy sâu rộng về các vấn đề lý luận và thực tiễn.
Tuy nhiên cũng có thấy rằng khó khăn chủ yếu trong phần nội dung môn học tập trung vào một số lĩnh vực liên quan đến toán học và thống kê. Điều này đòi hỏi phải có những giáo trình được biên soạn dễ hiểu, những giảng viên có trình độ chuyên môn cao và ngay cả đối với sinh viên cũng cần có những kiến thức cơ bản trong lĩnh vực này.
Khác với các số môn học mang tính cứng nhắc, truyền thống, phương pháp xã hội học có nhiều hình thức dạy và học phong phú có thể đan xen, kết hợp với nhau như thuyết trình, thảo luận, làm bài tập, thực hành, hướng nghiệp, thực địa…Điều là thế mạnh đặc biệt của môn học. Với nhiều giờ thực hành, hướng nghiệp, sinh viên có thời gian hoàn thiện các kỹ năng nghiên cứu của bản thân, đồng thời phát huy khả năng tìm tòi, sáng tạo và xây dựng bản lĩnh khoa học.
Tuy nhiên, thực tế để phân bổ hợp lý số giờ lên lớp và số giờ thực hành là một vấn đề khó khăn, phụ thuộc vào nhiều yếu tố như cơ sở đào tạo, giáo trình, đặc biệt là năng lực, trình độ của giảng viên…. Để có những bài giảng hay đòi hỏi giảng viên phải có tư duy sắc sảo, nhiều kinh nghiệm trong nghiên cứu và luôn biết cập nhật thông tin khoa học mới.
Đối với giáo trình và tài liệu tham khảo dành cho sinh viên trong môn học là khá nhiều và đầy đủ. Hầu hết các cơ sở đào tạo hiện nay đều đã hoàn tất việc biên soạn giáo trình phương pháp xã hội học hoặc là giáo trình chính thức hoặc dưới dạng đề cương bài giảng. Nhiều sách tham khảo khác do các chuyên gia giầu kinh nghiệm trong nước biên soạn. Đặc biệt một số tài liệu dịch từ nước ngoài rất có giá trị như cuốn “Thực hành nghiên cứu xã hội” của L.Therese Baker – NXB Chính trị quốc gia năm 1998 và cuốn “Nghiên cứu xã hội học thực nghiệm” của Helmut Kromrey – NXB Thế giới năm 1999.
Nhìn chung các sách viết về phương pháp xã hội học hiện nay đều có nội dung cơ bản, dễ hiểu, nhiều ví dụ minh hoạ làm cơ sở thuận lợi cho sinh viên tiếp cận môn học. Tuy nhiên có một số hạn chế là trong hầu hết các sách biên soạn còn thiếu sự cập nhật thông tin về các phương pháp nghiên cứu mới như “Nghiên cứu cộng đồng”, “Tham gia”…Nhiều ví dụ được các nhà nghiên cứu đưa vào phân tích, minh hoạ cũng chưa bám sát được công trình chúng ta đang triển khai trong thực tiễn.
Từ một vài suy nghĩ bước đầu về công tác giảng dậy phương pháp xã hội học cho chương trình đào tạo cử nhân xã hội học, xin đề xuất một số kiến nghị sau :
Một là, đổi mới và hoàn thiện chương trình giảng dạy phương pháp xã hội học phù hợp với những yêu cầu đang đặt ra trong hoạt động nghiên cứu khoa học hiện nay. Đặc biệt là cần cập nhật và bổ sung những phương pháp mới trong chương trình giảng dạy theo chúng tôi là rất quan trọng như : phương pháp thảo luận nhóm tập trung; phương pháp đánh giá nhanh, phương pháp tham gia, phương pháp nghiên cứu cộng đồng…Trong nội dung giảng dạy về quy trình nghiên cứu, lập dự án nghiên cứu cần đưa thêm vào các loại hình nghiên cứu mới đang thực hiện ở nước ta như nghiên cứu triển khai, nghiên cứu ứng dụng, nghiên cứu giải pháp…
Hai là, nâng cao chất lượng các giờ lên lớp và các giờ thực hành phương pháp xã hội học. Mở rộng các hình thức học tập, sinh hoạt ngoại khoá liên quan đến môn học như tổ chức hội thảo khoa học, toạ đàm chuyên gia, đặc biệt là tổ chức nhiều nghiên cứu thực tế, điền dã cho sinh viên.
Ba là, mở rộng các hoạt động nghiên cứu khoa học đối với các giảng viên, nhất là những người giảng dạy phương pháp xã hội học, để cập nhật thông tin, tích luỹ kinh nghiệm nghiên cứu và có thể kiểm chứng các nội dung giảng dạy.
Bốn là, các cơ sở đào tạo cần đầu tư thêm máy móc, trang thiết bị, hiện đại phục vụ công tác giảng dạy. Đối với bộ môn phương pháp xã hội học cần hoàn thiện phòng máy tính cho sinh viên thực tập, thậm chí cần có các phòng học tập riêng để thuận tiện cho các giờ toạ đạm và thảo luận.
Năm là, tăng cường công tác dịch thuật, không chỉ đối với các giáo trình mà còn đối với các tài liệu tham khảo, các công trình nghiên cứu có giá trị được coi là khuôn mẫu về phương pháp xã hội học.
Đặng Vũ Cảnh Linh, tham luận hội thảo Phương pháp nghiên cứu Xã hội học, Viện Xã hội học, 2003
