Nhắc đến Giáo sư, Anh hùng Lao động Vũ Khiêu, người ta thường nhớ đến một học giả lớn, một nhà văn hóa uyên bác, một trí thức đã đi qua hơn một thế kỷ cùng những thăng trầm của đất nước và để lại dấu ấn sâu đậm trên nhiều lĩnh vực như triết học, mỹ học, văn hóa, xã hội học. Tuy nhiên, phía sau những công trình nghiên cứu, những trang viết, những bài giảng lý luận cùng một đời lao động thực tiễn và lao động trí tuệ bền bỉ còn có một Vũ Khiêu với đời sống nội tâm sâu sắc, giàu tình cảm và lòng nhân ái, được bồi đắp qua những trải nghiệm của chiến tranh, nghèo khó, chia lìa và những biến thiên của thời cuộc, nhưng cho đến cuối đời vẫn giữ được sự nhạy cảm trước cái đẹp và sức trẻ hiếm có của tâm hồn. Bốn bài thơ Đêm nhớ, Có một vì sao, Hôm nay tiền gạo hết, Xanh, qua những bản phổ nhạc và phóng tác của Hàn Vũ Linh cùng sự thể hiện của các ca sĩ nổi tiếng, mở thêm một lối đi để đến gần hơn với thế giới tinh thần ấy, đồng thời tạo nên một cuộc gặp gỡ nghệ thuật đặc biệt giữa thơ của người ông và âm nhạc của người cháu đích tôn.
Một cánh cửa khác để đi vào tâm hồn Vũ Khiêu
Ở Vũ Khiêu, sự uyên bác, chiều sâu tình cảm và lối sống giản dị, thanh đạm dường như chưa bao giờ là những thế giới tách biệt. Ông đi qua đói nghèo, chiến tranh, những năm tháng xa cách gia đình, những mất mát của đồng bào, rồi chứng kiến đất nước từ khói lửa bước sang những chặng đường kiến thiết và phát triển. Những trải nghiệm ấy không chỉ tạo nên vốn sống của một học giả lớn mà còn bồi đắp một tâm hồn đặc biệt nhạy cảm trước con người và cái đẹp. Giữa bộn bề công việc cùng những suy tư lớn về đất nước, văn hóa và con người, ông vẫn giữ được một miền cảm xúc riêng, sâu lắng dành cho gia đình, quê hương, tình yêu, nỗi nhớ, dường như vẫn còn đâu đó nét nồng hậu và hồn nhiên của chàng trai Hành Thiện thuở nào.
Bàn đọc sách của GS Vũ Khiêu những năm cuối đời
Muốn hiểu đầy đủ hơn Vũ Khiêu, vì thế, bên cạnh những công trình khoa học, những trước tác về văn hóa hay những áng văn tế, câu đối, phú, văn bia đã làm nên tên tuổi của ông, còn có thể bước vào một cánh cửa khác ít được công chúng biết đến: những bài thơ riêng tư được lưu giữ trong gia đình, trong đó nhiều bài được bà Nguyễn Thị Quý, người bạn đời của ông, nắn nót chép lại trong những cuốn sổ tay. Những câu thơ ấy không cho thấy một Vũ Khiêu khác với nhà văn hóa, nhà khoa học mà người đời từng biết, mà giúp nhìn sâu hơn vào phần tình cảm phía sau con người uyên bác ấy, nơi tư tưởng luôn bắt rễ từ đời sống và những suy ngẫm lớn về con người nhiều khi được nuôi dưỡng từ chính những vui buồn, yêu thương và trải nghiệm rất riêng của một đời người.
Sinh ngày 19/9/1916 tại làng Hành Thiện, vùng quê nổi tiếng về truyền thống hiếu học và khoa bảng, Vũ Khiêu thuộc thế hệ trí thức đã gắn những lựa chọn lớn của đời mình với vận mệnh dân tộc. Trưởng thành trong những năm cuối của chế độ thuộc địa, chứng kiến nạn đói và những biến động dữ dội của đất nước, ông sớm đi theo cách mạng, tham gia Cách mạng Tháng Tám rồi bước vào cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp với nhiều trọng trách trong công tác thông tin, tuyên truyền. Năm 29 tuổi, giữa thảm cảnh nạn đói 1945, ông viết Truy điệu những lương dân chết đói, một áng văn tế cất lên từ nỗi đau trước những phận người chết đói bên đường, những gia đình ly tán và một dân tộc bị đẩy đến tận cùng khốn khó. Ngay từ rất sớm, ở Vũ Khiêu đã hiện rõ cốt cách của một người trí thức không đứng ngoài thời đại, đồng thời mang trong mình một lòng trắc ẩn sâu sắc đối với dân sinh và số phận con người.
Những năm sau đó, ông tiếp tục có mặt trong nhiều chặng đường lớn của cách mạng Việt Nam thế kỷ XX, từ công tác thông tin, tuyên truyền ở Liên khu 10, Việt Bắc, Tây Bắc, trực tiếp có mặt ở tiền tuyến trong Chiến dịch Biên giới năm 1950 và Chiến dịch Điện Biên Phủ năm 1954, rồi tiếp tục hoạt động trong những năm kháng chiến chống Mỹ. Khi đất nước bước vào hòa bình, Vũ Khiêu trở về với bút nghiên, dành trí tuệ và tâm huyết cho việc xây dựng nền khoa học xã hội hiện đại, từ nghiên cứu, giảng dạy đến lãnh đạo các cơ quan khoa học, để lại dấu ấn trong nhiều lĩnh vực như triết học, mỹ học, văn hóa và đặc biệt là những bước đi đầu tiên của ngành xã hội học Việt Nam.
Ngay cả khi rời các cương vị công tác chính thức, ông cũng chưa thực sự nghỉ. Vũ Khiêu vẫn đọc, viết, nghiên cứu, tham gia đời sống văn hóa, để lại nhiều văn bia, câu đối, văn tế và những áng văn được khắc ghi tại nhiều di tích, không gian văn hóa trên cả nước. Giải thưởng Hồ Chí Minh, danh hiệu Anh hùng Lao động thời kỳ đổi mới, Công dân ưu tú Thủ đô cùng nhiều phần thưởng cao quý khác đến với ông trong quãng đời ấy như sự ghi nhận đối với một trí thức mà nghỉ hưu chỉ là rời một chức vụ, chứ chưa bao giờ là rời khỏi trách nhiệm đối với văn hóa, khoa học và xã hội.
Có lẽ cũng bởi một đời gần như dành trọn cho những công việc như thế nên thơ Vũ Khiêu để lại không nhiều nếu đặt bên cạnh khối lượng trước tác đồ sộ của ông. Thơ thường chỉ xuất hiện trong những khoảnh khắc đặc biệt, khi người trí thức tạm rời khỏi những công việc lớn để trở về với chính mình, có khi giữa đêm chiến khu trong nỗi nhớ vợ con, có khi trên giường bệnh trong lúc chờ một liều thuốc, cũng có khi chỉ từ một ánh mắt, một vì sao, một kỷ niệm bất chợt hay một rung động trước cái đẹp. Với Vũ Khiêu, thơ dường như là một người bạn tâm giao mà ông không thường xuyên tìm đến và càng không tìm đến để phô bày, nhưng mỗi lần cầm bút lại gửi vào đó những điều khó có thể nói hết bằng thứ ngôn ngữ của học thuật.
Bởi vậy, những bài thơ còn lại hôm nay cũng không hình thành như một di cảo được chính ông chuẩn bị để công bố. Sau khi ông mất, có bài được tìm thấy trên những mảnh giấy nhỏ từng nằm trong túi áo, có câu thơ xen giữa các trang ghi chép công việc, có bản lại lẫn trong hàng vạn trang bản thảo và giấy nháp được xếp trong những chiếc cặp ba dây quen thuộc, bên ngoài chỉ ghi vài dòng chữ mà đôi khi con cháu phải mất rất lâu mới luận ra. Ông dường như chưa bao giờ có ý định sắp đặt những bài thơ ấy thành một “sự nghiệp”, bởi đó trước hết là nơi ông giữ lại những điều riêng tư nhất, để nỗi nhớ có chỗ trú ngụ, tình yêu có thể được gọi thành tên, ký ức không bị thời gian làm phai mờ và những rung động trước cái đẹp được cất giữ cho chính mình.
Đọc những bài thơ ấy, có thể nhận ra chúng thường bắt đầu từ những rung động rất thật và được diễn đạt bằng một thứ ngôn ngữ giản dị, ít phô diễn nhưng vẫn giàu sức gợi cảm. Đó có thể là kỷ niệm trong trẻo thuở lên bảy khi cùng một cô bé hái hoa, tình nghĩa với người vợ trong những ngày “tiền gạo hết”, sắc xanh trong đôi mắt một cô y tá nhỏ người Nga nơi bệnh viện… Những chi tiết rất nhỏ, rất riêng ấy lại mở ra một con đường gần gũi để đi vào thế giới Vũ Khiêu, bởi từ đó người đọc không chỉ biết ông đã suy tưởng và trước tác những gì, mà còn có thể cảm được ông đã yêu, đã nhớ, đã chịu đựng và đã gìn giữ niềm tin vào con người, vào cái đẹp như thế nào trong suốt một đời nhiều biến động. Chính ở nơi cái bác học gặp cái đời thường, nơi chiều cao của trí tuệ được nâng đỡ bởi chiều sâu của tình cảm, chân dung Vũ Khiêu mới hiện lên đầy đặn hơn, không chỉ như một học giả lớn mà còn như một con người có đời sống nội tâm phong phú và một sức rung cảm hiếm có.
Thơ Vũ Khiêu khơi nguồn sáng tạo âm nhạc
Ngày Giáo sư Vũ Khiêu qua đời, 30/9/2021, từ bệnh viện trở về ngôi nhà của ông, Hàn Vũ Linh, cháu đích tôn của ông ngồi lặng bên di ảnh người quá cố rồi mở lại những thùng tài liệu, những tập bản thảo và di vật đã theo ông suốt một đời. Giữa lớp lớp giấy tờ đã nhuốm bụi thời gian, anh bắt gặp Đêm nhớ, bài thơ Vũ Khiêu viết từ chiến khu gửi bà Nguyễn Thị Quý nhân kỷ niệm 18 năm ngày cưới.
Những câu thơ của một thời rất xa bỗng trở lại đúng vào thời khắc gia đình vừa mất ông, giữa nỗi buồn thương và nhớ ông da diết. Hàn Vũ Linh đọc lại từng câu thơ với sự xúc động sâu sắc về người ông mà anh vừa gần gũi, vừa yêu kính và tự hào, để rồi chính những tình cảm ấy đã giúp anh phần nào vượt lên nỗi mất mát, đánh thức mạch sáng tạo nghệ thuật, khiến ngay trong đêm đó những nốt nhạc đầu tiên bắt đầu hiện lên trên khuông nhạc anh.
GS. Vũ Khiêu và cháu nội Hàn Vũ Linh năm 2006
Với Đêm nhớ, Vũ Khiêu viết về nghĩa tình vợ chồng, nhưng nếu chỉ đọc như một bài thơ tình thì người đọc mới chạm tới lớp cảm xúc đầu tiên. Ngay từ hình ảnh “mười tám năm bụi gió”, bài thơ đã gợi ra cả một quãng thanh xuân mà chiến tranh, công việc và những lựa chọn lớn của người trí thức khiến hai người nhiều lần phải sống trong xa cách. Nỗi nhớ không được đẩy lên bằng những lời tình ái cầu kỳ mà lắng xuống trong những chi tiết rất nhỏ: “Mười tám năm bụi gió, thương em/ Lưng gầy, vai nhỏ/ Giờ đây hiên vắng mênh mang…”. Chỉ một dáng lưng, một bờ vai cũng đủ gợi lại những năm tháng người phụ nữ âm thầm hy sinh, gánh vác gia đình, nuôi con và chờ đợi người chồng ra đi mà chưa biết ngày trở lại. Chính từ những chi tiết giản dị ấy, tình yêu trong thơ Vũ Khiêu hiện lên không chỉ bằng nỗi nhớ mà còn bằng sự thấu hiểu, biết ơn và trân trọng đối với những hy sinh lặng lẽ của người bạn đời.
Đêm nhớ không chỉ có nỗi buồn của chia xa, bởi ký ức người chồng là cả một thế giới tình cảm giản dị mà sâu bền nhất: “Mười tám năm xưa em nhớ không/ Một ngày em đến/ Nguyện bên nhau dù nghèo khó, gian nan/ Đốt ánh dương cháy rực mãi lòng anh”. Tình yêu không còn là một phút giây rung động mà đã trở thành lời ước nguyện gắn bó, biểu tượng được thử thách qua nghèo khó, xa cách và những biến động cuộc đời. Quá khứ, hiện tại và tương lai vì thế cùng gặp nhau ở hình ảnh đẹp nhất của tình nghĩa vợ chồng: “Con chúng ta ngủ ngoan trong mộng đẹp/ Tươi sáng tình ta/ Đàn chim én về xây tổ ấm, trời xuân rực hoa…”.
Đặt Đêm nhớ vào hoàn cảnh của cả một thế hệ mới thấy bài thơ có sức gợi rộng hơn câu chuyện của một gia đình. Chiến tranh không chỉ hiện diện trong những trận đánh, những cuộc hành quân hay những mất mát ngoài mặt trận, mà còn đi qua từng mái nhà bằng những năm tháng người chồng biền biệt nơi xa, người vợ lặng lẽ nuôi con, những đứa trẻ lớn lên trong thiếu vắng và những tình cảm riêng tư nhiều khi phải nhường chỗ cho đạo nghĩa lớn. Vũ Khiêu không nói những điều ấy bằng những lời lẽ lớn lao mà chỉ bằng một nỗi nhớ chân thật đến tận cùng, để từ câu chuyện của riêng mình hiện lên bóng dáng của biết bao gia đình Việt Nam đã đi qua một thời hoa lửa, lấy hy sinh, thủy chung và niềm tin vào ngày đất nước được giải phóng làm lẽ sống.
Nếu Đêm nhớ là một tình yêu đã có mái nhà, thì Có một vì sao anh (Ca sĩ Duyên Quỳnh thể hiện) lại bước vào một vùng tình cảm mong manh hơn trong thơ Vũ Khiêu. Đó là câu chuyện của hai con người bị cuộc đời đặt ở xa nhau đến mức một vì sao trên trời trở thành nơi gặp gỡ. Trong thơ Vũ Khiêu, khoảng cách được đẩy đến một nghịch lý triết học rất đẹp, cùng ở trên một trái đất tưởng như gần gũi mà lại cách xa: “Sao ơi sao, u uất từ ngàn xưa/ Hay đau buồn từ trái đất/ Mà giọt lệ giữa bầu trời không tắt… Sao ơi sao, u uất từ ngàn xưa/ Nơi cô quạnh, bên cổng trời bát ngát/ Đếm thời gian, quanh một điểm tâm tư/ Từ buổi xa nhau, chưa một lần gặp gỡ/Từ ngày xa anh, em chẳng nói một câu…”
Giữa những khoảng cách không gian và thời gian khó định hình, Người ta không còn mong chiếm hữu cả một tình yêu mà chỉ mong giữ được cho mình một ô cửa nhỏ mở về phía người yêu thương: “Nếu tình em, bằng cả lâu đài/ thì anh xin là ô cửa sổ bé/ Nếu tình em, rộng biển trời mênh mang/Anh sẽ là đốm sao cô đơn”
Cái sang của Có một vì sao anh nằm chính ở sự tiết chế của cảm xúc. Tình yêu trong thơ Vũ Khiêu không đi đến chiếm hữu mà dừng lại ở một nỗi hướng vọng đẹp đẽ, khi sự hiện diện của một người trong tâm tưởng đã đủ trở thành điểm sáng cho cả một khoảng trời. Hai ngôi sao có thể cách xa, có thể đi những vòng rất dài quanh địa cầu, nhưng vẫn tìm thấy nhau bằng ánh sáng của riêng mình. Ẩn sau hình ảnh lãng mạn ấy là sự từng trải, thấu hiểu khi những khoảng cách được nâng niu, giữ gìn trong tình yêu lại càng trở nên trong sáng, đẹp đẽ và sâu sắc hơn.
Hôm nay tiền gạo hết (Ca sĩ Lê Thu Hà thể hiện) lại bắt đầu từ một cảm xúc rất đời thường của Vũ Khiêu, với căn bếp, túi tiền và nỗi lo cơm áo của một gia đình. Chỉ riêng nhan đề bài thơ đã tạo nên một vẻ khác thường nếu đặt bên cạnh chân dung vị giáo sư uyên bác mà công chúng vẫn quen biết. Không điển tích, không triết lý, cũng không một chút kiểu cách, chỉ là một câu nói rất thật về một ngày trong nhà đã hết tiền mua gạo.
Vũ Khiêu không nhìn cảnh thiếu thốn, khó khăn bằng tâm thế bi lụy mà trong những câu thơ vẫn có nét tự trào, pha chút hóm hỉnh của người trí thức biết cười trước cảnh nghèo mà không để nghịch cảnh làm mất đi lòng tự trọng và niềm tin sống: “Hôm nay tiền gạo hết, nằm trông trời gió mưa/ Vợ ngồi buồn chẳng nói, con khóc gọi không thưa/ Hôm nay tiền gạo hết, gió lạnh lùa phên thưa…”. Căn nhà hiện ra chỉ qua vài nét, người vợ ngồi lặng, tiếng con khóc, phên thưa và gió lạnh, nhưng phía sau cái nghèo của một gia đình đã thấp thoáng một thực tại xã hội rộng lớn hơn: “Bao người đói và rét, ngoài kia dưới trời mưa”.
Đến câu “Kéo chăn trùm vai lạnh, lòng buồn hơn gió mưa”, nỗi buồn dường như không còn chỉ vì trong nhà hết gạo mà đã hướng ra những phận người còn cơ cực hơn ngoài kia. Chính sự chuyển rất tự nhiên từ cái đói của mình sang cái đói của người khác khiến bài thơ vượt khỏi một câu chuyện cơm áo riêng tư.
Khi phổ nhạc, Hàn Vũ Linh đã nhận ra mạch ngầm ấy và chủ ý đột phá đưa vào ca khúc hai câu từ áng văn tế Truy điệu những lương dân chết đói nổi tiếng của ông “Đầu bù tóc rối, người dắt nhau quán đổ liêu xiêu/ Áo cói quần rơm, mưa dầm nắng gắt…Mẫu tử tình thâm, phu thê nghĩa nặng/ Đau đớn thay những phận con người”. Sự phóng tác, vẫn là chất Vũ Khiêu nhưng lại nâng tầm ca khúc, tạo nên một liên kết rất đắt, từ cái đói đi qua căn bếp của gia đình Vũ Khiêu đến thảm cảnh đói khát của cả dân tộc, từ nỗi lo của một người chồng, người cha đến lòng thương cảm trước hàng triệu sinh linh bị đẩy vào tận cùng khốn khó. Cái riêng vì thế không khép lại trong cái riêng, mà trở thành một điểm tựa để nhìn ra nỗi đau của đồng loại.
Đến Xanh (ca sĩ Huỳnh Lợi thể hiện), thế giới thơ Vũ Khiêu bất ngờ chuyển sang một gam màu trong trẻo và trẻ trung khác hẳn. Bài thơ được viết khi ông đã ở tuổi cao, nhưng trong từng câu chữ lại có một sức sống dường như không chịu khuất phục trước thời gian. Điểm khởi đầu vẫn là một rung động rất riêng, từ một đôi mắt xanh mà mở ra cả bầu trời, biển cả và ngày mai: “Cho anh ca màu xanh/ Từ mắt em chan hòa ánh biếc/ Từ ngày mai trong lành/ Một màu xanh…”. Nhưng điều thú vị là Vũ Khiêu không né tránh tuổi tác của chính mình. Ông nhắc tới nước da đã nhợt nhạt, mái đầu đã phủ bạc, để rồi từ chính sự hữu hạn ấy lại bật lên một lời khẳng định khác: “Cho anh ca màu xanh/ Của biển xanh, trời xanh/ Khi ngày ấy lòng anh xanh những chiều xám nhất”.
Màu xanh vì thế không còn đơn thuần là một màu sắc hay một ẩn dụ tình yêu. Nó trở thành màu của một trạng thái sống, của khả năng giữ cho tâm hồn không già đi cùng năm tháng. Một con người đã đi qua chiến tranh, đói nghèo, chia lìa, những biến thiên lớn của đất nước và gần trọn một đời người vẫn có thể rung động trước một ánh mắt, vẫn nhận ra màu xanh ngay trong những “chiều xám nhất”, nghĩa là ở nơi sâu nhất của mình, ông vẫn giữ được khả năng tin yêu, hy vọng và say mê cái đẹp.
Chính sự tương phản giữa mái đầu bạc và một tâm hồn còn xanh làm nên nét đặc biệt của bài thơ. Nhà thơ Vi Thùy Linh từng gọi Xanh là bài thơ tình của Vũ Khiêu ở tuổi 80 và nhìn thấy trong đó một thứ “thanh xuân” vượt qua giới hạn của tuổi tác.
Đặt 4 bài thơ cạnh nhau hay nghe liền 4 ca khúc, người ta bắt gặp bốn lát cắt tưởng rất khác nhưng lại cùng hội tụ trong con người Vũ Khiêu. Đêm nhớ là nghĩa tình gia đình trong chia xa. Có một vì sao Anh là vẻ đẹp của một tình cảm biết tự giới hạn mà không tự mất đi. Hôm nay tiền gạo hết đi từ cái nghèo của một mái nhà tới nỗi đau của đồng loại. Xanh lại cho thấy một khả năng trẻ mãi trong cảm xúc trước tình yêu và cái đẹp. Chính những phần tưởng rất riêng ấy làm nên một Vũ Khiêu đầy đặn hơn, bởi ở ông, những suy tư lớn về văn hóa và con người không đứng ngoài những giá trị mình đã sống, đã yêu, đã chịu đựng và đã nâng niu, giữ gìn.
- Đọc thơ Vũ Khiêu bằng âm nhạc Hàn Vũ Linh
Dù đã có những dấu ấn nhất định trong sáng tác, với Hàn Vũ Linh, phổ thơ Vũ Khiêu có lẽ vẫn là một trong những thử thách khó nhất. Tìm sự đồng điệu giữa một nhạc sĩ với một nhà thơ, giữa một ca khúc với một bài thơ vốn đã không dễ, lại càng khó hơn khi đứng trước những câu chữ của người ông quá đỗi thân thuộc và đáng kính trong gia đình. Chính áp lực vô hình ấy khiến người sáng tác càng không thể dễ dãi. Một câu thơ nên cất lên thế nào, giai điệu nên dừng ở đâu, phần nhạc cần nâng chữ lên hay lùi lại để chữ tự nói đều phải được cân nhắc kỹ, bởi chỉ một chút phô diễn quá tay cũng có thể làm mất đi vẻ tự nhiên vốn là nét đẹp trong thơ Vũ Khiêu.
Nhưng sự cẩn trọng ấy mới chỉ là một nửa của quá trình sáng tạo, bởi âm nhạc không thể thực sự hình thành nếu người viết chỉ đứng trước bài thơ trong tâm thế kính cẩn giữ nguyên từng chữ. Hàn Vũ Linh phải tìm cách bước vào theews giối nội tâm Vũ Khiêu, hình dung tâm trạng của người ông khi xa nhà nhớ vợ, khi nghĩ về một tình cảm ở nơi cách trở, khi đối diện cảnh túng thiếu của gia đình hay khi ở tuổi cao vẫn rung động trước một màu xanh khiến lòng mình trẻ lại. Chỉ khi ấy, người cháu mới không còn đơn thuần “đọc” thơ ông, mà như được sống lại trong một khoảnh khắc của ông, để dể diễn đạt cảm xúc đó qua ngôn ngữ nghệ thuật.
Ở Đêm nhớ, sự tiết chế trở thành lựa chọn quan trọng nhất khi phổ nhạc, bởi nỗi nhớ trong bài thơ không phải một cơn xúc động nhất thời mà là tình nghĩa đã lắng qua nhiều năm tháng. Giai điệu vì thế đi chậm, mềm và có độ ngân, mang theo vẻ đẹp trong trẻo, lãng mạn của không gian âm nhạc Hà Nội xưa nhưng không đẩy cảm xúc lên những cao trào quá mạnh để lấn át lời thơ đẹp.
Giọng ca sĩ Lê Thu Hà với độ mềm vừa phải, giàu tình cảm nhưng không bi lụy, phù hợp với cách xử lý ấy, giúp những hình ảnh về người vợ, những đứa con và mái nhà đi đến người nghe như một lời thủ thỉ, tâm tình nhưng vẫn dạt dào cảm xúc. Phần phối khí cũng được giữ khá thoáng, chủ yếu nâng đỡ tiếng hát và giai điệu, nhờ đó Đêm nhớ giữ được cái sang, cái sâu và độ tĩnh cần thiết của trước khi trở thành ca khúc mở đầu album Hàn Vũ Linh Vol 5 phát hành năm 2021.
Nếu Đêm nhớ nghiêng về sự lắng sâu của tình nghĩa thì Có một vì sao anh lại được Hàn Vũ Linh đặt trong một không gian xa vắng, mơ hồ và suy tưởng hơn, trong đó tiếng saxophone tạo nên chiều sâu, chút xưa cũ và màu hoài niệm cho toàn bộ bản phối. Nhịp đi chậm cùng những khoảng trống được mở rộng giữa các câu hát khiến âm nhạc có cảm giác như vọng tới từ một nơi xa, còn saxophone không xuất hiện để phô diễn kỹ thuật mà giống như một tiếng nói thứ hai sau giọng hát. Phiên bản của ca sĩ Duyên Quỳnh thể hiện đem đến vẻ mềm mại, nữ tính và một chút mong manh phù hợp với không gian cảm xúc ấy
Với Hôm nay tiền gạo hết, Hàn Vũ Linh lại lựa chọn một cách xử lý hoàn toàn khác, bởi chất tự trào, đời thường của bài thơ khó có thể đặt trong thứ âm nhạc da diết của Đêm nhớ hay không gian xa vắng của Có một vì sao. Hơi hướng jazz đem đến cho ca khúc một độ ngẫu hứng và chút hóm hỉnh vừa đủ để giữ được nụ cười của người trí thức trước cảnh nghèo của chính mình, nhưng đồng thời vẫn tạo khoảng trống để sắc thái âm nhạc chuyển dần sang nặng hơn khi câu chuyện gia đình chạm tới nạn đói của cả dân tộc.
Việc đưa thêm những câu phú Truy điệu những lương dân chết đói mang khuynh hướng cổ văn vào ca khúc là rất khó,tuy nhiên Hàn Vũ Linh xử lý 2 câu này rất tự nhiên và tài tình tạo nên chiều kích cho tác phẩm. Ca sĩ Lê Thu Hà cũng gặp khó khăn khi phải đi qua hai trạng thái cảm xúc, từ vẻ nhẹ, duyên và có phần tự trào ở phần đầu đến độ đau và lắng ở phần sau, nhờ đó ca khúc không rơi ngay vào bi thương mà có một hành trình cảm xúc tự nhiên và thuyết phục hơn.
Xanh lại cho thấy một phía khác trong cách Hàn Vũ Linh đọc thơ ông mình, khi anh không cố tạo ra một không khí “tiền chiến” để tương ứng với tuổi của người viết mà chủ động đưa âm nhạc về phía hiện đại, phóng khoáng hơn. Với cách hòa âm mang khá rõ màu sắc phương Tây, kèn harmonica và nhịp chuyển động sáng hơn làm nổi bật nghịch lý đẹp nhất của bài thơ, một con người đã ở tuổi cao nhưng tâm hồn vẫn có thể trẻ trước một ánh mắt, một màu trời hay một rung động bất chợt. Ở bản Huỳnh Lợi thể hiện, giọng nam cao tạo thêm độ chắc và từng trải, khiến màu xanh không trở thành một mơ mộng nhẹ bẫng mà mang vẻ đẹp về tình yêu cuộc sống vượt trên cả tuổi tác và các quy luật tự nhiên trong đời.
Đặt cả bốn ca khúc cạnh nhau có thể thấy chất nhạc Hàn Vũ Linh không nằm ở một công thức giai điệu hay một kiểu hòa âm cố định, mà ở khả năng thay đổi ngôn ngữ âm nhạc theo cấu trúc cảm xúc của từng bài thơ. Có lẽ chính ở đó, câu chuyện “thơ của ông”, “nhạc của cháu” tìm được ý nghĩa đẹp nhất. Một bên là những câu chữ được sinh ra từ chiến tranh, nghèo khó, chia lìa, tình yêu hay những phút rung động trước cái đẹp, một bên là giai điệu, hòa âm và tiếng hát của hôm nay, nhưng giữa hai phía vẫn có một mạch nối sâu bền của ký ức, tình cảm và cái đẹp. Thơ vẫn là thơ Vũ Khiêu, âm nhạc vẫn mang dấu ấn Hàn Vũ Linh nhừng chính khoảng cách giữa hai thế hệ lại mở thêm không gian nghê thuật không giới hạn giữa các thế hệ.
Tuệ Minh Anh, Tạp chí Truyền thống và Phát triển số tháng 10/2026
