Chúng ta đang sống trong thế giới của cách mạng khoa học, công nghệ và tiến bộ kỹ thuật. Nhân loại đang chứng kiến một giai đoạn chuyển tiếp lớn lao từ nền văn minh công nghiệp sang nền văn minh thông tin và tri thức.
Nếu như những biểu hiện của sự suy thoái đã khiến cho nền kinh tế công nghiệp gắn liền với lực lượng sản xuất chủ yếu mang tính cơ giới và máy móc, đang trở nên lỗi thời, thì trái lại, một sự phát triển mới lại đang mở ra gắn liền với tri thức và khả năng tư duy của con người. Bên cạnh tiềm năng về vật chất và công nghệ, những quốc gia và dân tộc nào có khả năng phát huy được nhanh chóng các nguồn lực về trí tuệ và phẩm chất của con người, tạo tiền đề cho khả năng sáng tạo và thích ứng được với những thành tựu của khoa học công nghệ, quốc gia đó sẽ có điều kiện để phát triển và vượt lên. Trong hoàn cảnh đó, vai trò của con người như là động lực của sự phát triển ngày càng được khẳng định rõ hơn trong xã hội hiện đại.
Chúng ta đều biết, sự phát triển của xã hội hiện đại được đặc trưng bởi quá trình thu hẹp dần các hoạt động tự phát, mở rộng các hoạt động tự giác của con người trong thực tiễn. Với tư cách là chủ thể của sự vận động và phát triển của xã hội, con người ngày càng tiếp cận được một cách đúng đắn hơn các quy luật của thực tại khách quan. Điều đó không chỉ tạo điều kiện để họ nâng cao không ngừng khả năng nhận thức, mở rộng tầm hiểu biết và hoạt động thực tế mà còn giúp họ hình thành, củng cố và phát triển một dạng thức đặc biệt của đời sống tinh thần, đó là niềm tin- với tư cách là một giá trị.
Giá trị niềm tin tạo ra động lực cho mọi hoạt động thực tiễn của con người và ngược lại, hoạt động thực tiễn của con người lại là cơ sở để hình thành, củng cố và phát triển niềm tin. Không còn niềm tin, hay nói theo cách tư duy thông thường của xã hội học là khi niềm tin không còn ý nghĩa của một giá trị, con người đã không chỉ mất đi mục tiêu và sự định hướng của cuộc đời mà còn mất đi cả lý lẽ chính đáng để nuôi dưỡng sự sống của mình. Nhà Xã hội học nổi tiếng người Pháp, E. Durkheim (1858 – 1917) khi nghiên cứu về nạn tự tử đã khẳng định rằng : tự tử không chỉ là một sự sai lệch xã hội mà còn là một sự sai lệch về niềm tin, hay nói cụ thể hơn là một sự sai lệch có căn nguyên từ việc mất niềm tin vào cuộc sống.
Trong những biến động mạnh mẽ của thế giới hiện đại, bên cạnh sự phát triển nhanh chóng của khoa học và kỹ thuật, rất nhiều vấn đề mới mẻ đã nảy sinh trong nhận thức và tư duy của con người trong đó có vấn đề về mục đích, lý tưởng của cuộc sống. Hàng loạt những thách thức mới, gắn liền với các vấn đề lớn của thời đại như chiến tranh và hoà bình, sự gia tăng của của những xung đột sắc tộc và tôn giáo, sự bất bình đẳng giữa nước giàu và nước nghèo, giữa phương Bắc và phương Nam, sự huỷ hoại môi trường tự nhiên và sinh thái, sự khủng hoảng của các mối quan hệ xã hội và gia đình, sự gia tăng của các tệ nạn xã hội, sự nhiễu loạn của hệ giá trị và đạo đức xã hội…đã xuất hiện. Điều đó dẫn đến cái mà một số nhà xã hội học trên thế giới đã gọi là “sự khủng hoảng niềm tin mang tính toàn cầu”.
Chính sự khủng hoảng về niềm tin đã trở thành một mối nguy cơ to lớn đối với sự ổn định và phát triển của xã hội. Nhiều nhà xã hội học đã cảnh báo về việc thế hệ trẻ đang “mất dần niềm tin vào tương lai và cuộc sống”, về “sự khủng hoảng niềm tin, sống ngày nay không biết ngày mai ”, “sự vô vọng của đức tin gắn liền với nạn tự tử và tư tưởng hiện sinh” trong xã hội. Nhà tương lai học, A.Toffler còn dự báo rằng sự phát triển của “cơ chế thị trường trên phạm vi thế giới” đang có nguy cơ “đẩy con người đến một chủ nghĩa cá nhân cực đoan, nghi ngờ hết thảy mọi giá trị và chỉ còn có một niềm tin duy nhất, đó là tin vào chính bản thân mình” . (1)
ở nước ta, sự lãnh đạo của Đảng trong suốt thế kỷ vừa qua đã chứng minh một thực tế là, nhân dân ta, khi đã giác ngộ, đã nhận thức được chân lý khách quan thì họ cũng hình thành, củng cố và phát triển được một niềm tin to lớn vào sức mạnh của dân tộc mình và của bản thân mình. Chính niềm tin vững chắc ấy đã khiến cho nhân dân ta, các thế hệ cách mạng ở nước ra, tầng tầng lớp lớp, vuợt qua mọi khó khăn, thử thách để chiến thắng mọi kẻ thù, dành độc lập và tự do cho dân tộc, đưa đất nước đổi mới và phát triển. Chính giá trị niềm tin đã giúp chúng ta xác định được đúng đắn mục tiêu cách mạng và đồng thời cũng tạo ra động lực to lớn hướng những hoạt động thực tiễn vào việc thực hiện thành công mục tiêu đó.
Thực tế cho thấy, niềm tin không thể hình thành và phát triển từ những yếu tố thuần tuý chủ quan mà từ một quá trình nhận thức, thông qua những hoạt động sống, lao động, học tập, đấu tranh, sự đúc rút những kinh nghiệm từ thực tiễn. Nói một cách khác, sự hình thành, củng cố và phát triển niềm tin là một quá trình vận động tự nhiên, chịu sự tác động của những quy luật khách quan, trong đó nổi bật lên ba yếu tố cơ bản sau đây :
Thứ nhất, sự vận động và phát triển của thực tế khách quan đã tác động tới con người, nâng cao nhận thức của họ, giúp họ ngày càng tiến gần hơn tới chân lý khách quan, tạo cơ sở để họ hình thành, củng cố và phát triển niềm tin của mình.
Thứ hai, những hoạt động thực tiễn của con người và xã hội trong khoa học, giáo dục, truyền thông, giao tiếp văn hoá, thông qua các thiết chế và tổ chức xã hội sẽ giúp con người nâng cao trình độ nhận thức và do vậy cũng giúp họ hình thành, củng cố và phát triển niềm tin .
Thứ ba, niềm tin đúng đắn cũng chỉ hình thành và phát triển trong trường hợp bản thân mỗi cá nhân có đủ bản lĩnh và khả năng nhận thức và tiếp cận được với chân lý khách quan. nói một cách khác, bản thân mỗi cá nhân phải có đủ trình độ nhận thức và tư duy để cảm nhận, củng cố và phát triển niềm tin đó.
Hiện nay, trong sự nghiệp công nghiệp hoá và hiện đại hoá đất nước, trước những biến động phức tạp của tình hình trong nước và quốc tế, giá trị niềm tin ngày càng có một vị trí và vai trò đặc biệt. Chính sự củng cố và phát triển của niềm tin đã là cơ sở để tạo ra nguồn sinh lực mới, những động thái mới cho phong trào cách mạng xây dựng và phát triển đất nước.
TRÍCH DẪN
(1) A. Toffler (2002), “Thăng trầm quyền lực”, NXB Thanh Niên, Hà Nội.
Hàn Vũ Linh, in trong cuốn Niềm tin trong một thế giới đang biến đổi – một phân tích xã hội học về giá trị nhận thức của học sinh, sinh viên hiện nay, Nxb Khoa học và xã hội 2008
