TS Đặng Vũ Cảnh Linh có cuộc trao đổi với PV Báo Phụ nữ Việt Nam về tình trạng xâm hại trẻ em trên không gian mạng
1. Theo ông, nguyên nhân xã hội nào khiến trẻ em (đặc biệt là bé gái), thường không tố giác hành vi xâm hại trên mạng hoặc khi bị tội phạm công nghệ đe dọa?
Chúng ta đang thấy một nghịch lý, trong khi khái niệm “tội phạm công nghệ” trở nên phổ biến, như biểu hiện của mặt trái trong cuộc cách mạng số, các hành vi phạm tội ngày càng gia tăng cùng những thủ tinh vi, phức tạp, khó lường, khó phòng chống, đặc biệt là sử dụng công nghệ AI để phạm tội, thì bên cạnh đó lại là sự phản kháng yếu ớt của các nạn nhân trong vấn đề tố cáo, đưa bằng chứng để các băng nhóm tội phạm ra này ánh sáng, nhất trường hợp là các nhóm nạn nhân yếu thế dễ bị tổn thương như phụ nữ, trẻ em, người cao tuổi…Hiện tượng trẻ em bị xâm hại, bao gồm cả xâm hại tình dục với trẻ em gái, thường lại ít có nạn nhân dũng cảm đứng ra tố cáo tội phạm do rất nhiều nguyên nhân khách quan và chủ quan. Hầu hết các nạn nhân mà các nhóm tội phạm nhắm tới để tấn công là các trẻ em gái trong độ tuổi vị thành niên, độ tuổi phát triển tâm sinh lý, chưa ổn định, thiếu nhận thức, hiểu biết đầy đủ về pháp luật, kỹ năng ứng xử, đặc biệt trên môi trường mạng đầy cám dỗ và cạm bẫy. Các nghiên cứu gần đây cho trẻ em ngày càng tiếp cận công nghệ thông minh và môi trường số từ khá sớm nhưng lại không được trang bị những kiến thức, kỹ năng cần thiết để tự bảo vệ bản thân trên môi trường mạng. Khi bị các đối tượng lừa đảo dẫn dắt vào các hành vi tiêu cực, lợi dụng, xâm hại thì các em càng thiếu những kỹ năng phản kháng hay tìm sự trợ giúp. Trong suy nghĩ còn khá non nớt, các em thường được giáo dục theo chuẩn mực là con ngoan, trò giỏi, giữ thể diện cho gia đình, nhà trường…thì đó lại là điểm yếu để các đối tượng tội phạm tiếp tục tác động, thao túng tâm lý, dọa nạt, khiến các em trở nên khuất phục và làm theo. Nhiều trường hợp các em mặc dù rất sợ hãi nhưng không dám kể với người thân của mình hay cầu cứu cơ quan chức năng dẫn đến các vụ việc nghiêm trọng hơn và hậu quả là các em bị rơi vào các trạng thái tâm lý tiêu cực như tự trách bản thân, trầm cảm, mất kiểm soát hành vi, thậm chí mắc những hội chứng tâm lý, tâm thần rất khó chữa lành…
2. Văn hóa im lặng và nỗi sợ “mang tiếng” trong gia đình và cộng đồng ảnh hưởng thế nào đến khả năng tiếp cận hỗ trợ của trẻ bị xâm hại?
Có một “điểm nghẽn” trong các hoạt động công tác xã hội hay hỗ trợ tâm lý trẻ em tích cực chính nằm ở kiến thức và văn hóa. Một số gia đình hiện nay vẫn nặng về chủ nghĩa hình thức khi luôn cố gắng bảo vệ hình ảnh các thành viên gia đình, đặc biệt là con cháu mình khi mắc lỗi hay gặp sự cố. Khi đó họ bàn bạc và che dấu, với suy nghĩ cố gắng giải quyết êm đẹp bằng mọi cách, kể cả việc thỏa hiệp với tội phạm. Những người lớn này chỉ xuất phát từ suy nghĩ cá nhân, lợi ích cá nhân mà không nghĩ đến sự tổn thương của con cháu mình, từ đó nên ra một thứ văn hóa im lặng rất đáng sợ, vừa tác động tiêu cực đến trẻ em, vừa tiếp tay cho tội phạm. Trong trường hợp xảy ra những vụ việc như vậy cha mẹ cần tỉnh táo, tự trang bị cho mình kiến thức để giải quyết vấn đề đúng đắn, một mặt tìm hiểu, hỗ trợ tâm lý, tinh thần cho nạn nhân tốt nhất, mặt khác lại phải đấu tranh tích cực với tội phạm, đưa tội phạm ra ánh sáng để xử lý nghiêm minh, làm bài học cảnh tỉnh cho trẻ em và các gia đình khác
3. Trong môi trường giáo dục và gia đình hiện nay, những rào cản lớn nào khiến việc giáo dục an toàn số và tâm lý trở nên bất lực trước tội phạm AI?
Có rất nhiều nguyên nhân khác nhau trong vấn đề này như hiểu biết về công nghệ, hiểu biết về thủ đoạn tinh vi, phương thức của tội phạm công nghệ, hiểu biết về trẻ em và có phương pháp giáo dục trẻ em phù hợp với độ tuổi, có kiến thức, kỹ năng hỗ trợ khi trẻ em bị xâm hại…Thực tế cho thấy công nghệ phát triển rất nhanh và các thủ đoạn của các nhóm tội phạm cũng phát triển dự theo công nghệ, đặc biệt là sử dụng công nghệ AI, deepfake, các ứng dụng số khác để phạm tội. Công nghệ làm chúng ta khó phân biệt thật giả và cũng khó có những kỹ năng phòng vệ tuyệt đối, nếu không thường xuyên cập nhật công nghệ… Các nhóm tội phạm khi xâm hại trẻ em thường nghiên cứu kỹ tâm sinh lý các em, đặc điểm cá nhân, gia đình các em, tính toán các phương thức phạm tội chi tiết, thậm chí làm thành những kịch bản để dẫn dắt, thao túng tâm lý các em. Các em lại không nhận được sự hỗ trợ kiến thức, kỹ năng thường xuyên của gia đình, nhà trường về cách phòng ngừa, ứng phó, xử lý tình huống thì rất dễ rơi vào “mạng nhện” tiêu cực do các nhóm tội phạm giăng ra. Khi cha mẹ bận rộn kiếm sống ít quan tâm đến con, ít trò chuyện, hiểu tâm lý con hay khoảng cách thế hệ, thiếu kiến thức, kỹ năng trong giáo dục trẻ em, thiếu niềm tin, sự chia sẻ các em, đều là những rào cản trong việc giáo dục an toàn số và kỹ năng phòng ngừa tội phạm mạng cho các em. Bên cạnh đó gia đình thường xuyên bất hòa, xung đột, bạo lực, người lớn không nêu gương giáo dục, lối sống thì dù cha mẹ đủ kiến thức cũng trở nên khó khăn hơn khi giáo dục con cái…Trẻ em thường nhận sự giáo dục gia đình qua đồng cảm, chia sẻ, quan sát, làm theo tấm gương cha mẹ nhiều hơn là những bài thuyết giáo và áp đặt…
4. Ông đề xuất thay đổi cấu trúc xã hội, từ nhà trường, gia đình đến cộng đồng, như thế nào để không còn cảnh “trẻ bị tổn thương lần hai” khi tìm đến người lớn để cầu cứu?
Công ước Hà Nội đưa ra những tín hiệu đáng mừng khi bảo vệ, phòng ngừa xâm hại trẻ em trên môi trường mạng được đề cập như một nội dung quan trọng. Muốn bảo vệ trẻ khỏi bị tái tổn thương, chúng ta phải thay đổi từ nhận thức đến hành động, phải có sự chung tay của gia đình, nhà trường, xã hội và toàn xã hội. Cần năng cao kiến thức, hiểu biết về quyền và sự phát triển của trẻ em, đặc biệt là hiểu biết về luật trẻ em, công ước quốc tế về quyền trẻ em. Cần chuyển tư duy kiểm soát sang đồng hành với trẻ em, áp đặt sang dân chủ và đối thoại, lắng nghe tâm tư, tình cảm của trẻ em nhiều hơn, đặc biệt cùng các em phân tích, giải quyết các vấn đề khó khăn gặp phải góp phần hình thành kỹ năng ứng xử, giao tiếp tích cực, đặc biệt trên môi trường số. Khi các em vô tình là nạn nhân của các sự vụ, sự việc, bị tấn công, bị xâm hại thì những người thân phải trở thành bác sĩ tâm lý đầu tiên và kịp thời cho các em, hỗ trợ, chia sẻ, giúp đỡ các em vượt qua khó khăn, tổn thương để tìm lại được chính mình. Muốn có kiến thức, kỹ năng hỗ trợ trẻ em thì chính người lớn cũng phải học, phải được trang bị kiến thức về tâm lý trẻ em, can thiệp trẻ em, đồng thời có những hiểu biết đúng đắn về pháp luật và công nghệ để hỗ trợ trẻ em giải quyết các sự việc một cách tốt và hiệu quả nhất
